Sinimannin sɛbɛn : Fura sinsinnenw yɔrɔ kan ani ka tali kɛ cɛya/musoya ko kɛrɛnkɛrɛnnenw na

Script

Muso minnu sen bɛ fura sinsinenw na yɔrɔ (n’a tubabukan daɲɛ surun ye (SfN)) kan Afiriki kɔnɔ, nafa caman bɛ se ka sɔrɔ o la, hadamaden kan ani sigida kan. Fura sinsinnenw yɔrɔ kan, i n’a fɔ o dantigɛlen don diɲɛ jɛkulu fɛ ka ɲɛsin suguya taganni ma cogo min na, ka waleyaw kɛ a lakananni na, k’a tɔpɔtɔ waati kuntaala jan kɔnɔ ani ka yɔrɔ cogoya lasegin a ma a yɛrɛma ani ni yɛlɛmaniw ye. O waleya kɛta ninnu labɛnna walasa ka se ka hadamadenya disidakow wuli cogoya ɲuman ani bɛnnen na, ka jigisigi kɛ ɲɛtaakow la hadamaden ani sigida fɛnw ka hɛrɛ kama.

Ka fura sinsinnenw yɔrɔ (SfN) kan faamuya

Fura sinsinnenw yɔrɔ (SfN) kan, olu bɛ mɔgɔw ani sigidaw dɛmɛn ka disidakow wuli hali n’u cogoyaw tɛ kelen ye ka kɛɲɛ ni dɔ bɔli ye waatiyɛlɛma kɔlɔlɔ jugu fanga la ani bɛnni na n’o kɔlɔlɔw* ye, jiko ni dumuniko basigi, dɔ bɔli dununya kasaaraw ani hadamadenya ni sɔrɔko yiriwali faratiw la. Fura sinsinnenw yɔrɔ (SfN) kan, olu bɛ bɔ yɛrɛmakow ani yɔrɔ cogoya tɛmɛnsiraw fɛ walasa ka se ka disidakow wuli cogoya ɲuman na, ni nafaw ye lamini ani hadamaden kan. Nɛɛmamayɔrɔw laseginni misaliw b’o la walasa ka se ka ji tiɲɛfɛnw sɛɛsɛn, jirituru walasa ka se ka dugukolonɔ kɛlɛ ni dɔ bɔli ye funteni saman gaaziw fanga la, ani yɔrɔ fɛnkɛnɛmaw dilanni dugubaw kɔnɔ walasa ka se ka yɛlɛma ɲuman don fiɲɛ cogoya la ani ka yɛrɛdiyabɔyɔrɔw sɔrɔ.

Fura sinsinnenw yɔrɔ (SfN) kan, o bɛ bɔ u ɲɛcicaman* na — U tɛ dan jaabi sɔrɔli ma hadamadenya disidakow la, nka u bɛ dɛmɛn don fana sigida fɛnw taganni ani yɛlɛma ɲuman donni na yɔrɔw cogoyaw* taganni baara kɛtaw la, ni hadamadenyakow ni yɛrɛmakow kalansoli ye ɲɔgɔn na.

 

Fura sinsinnenw yɔrɔ (SfN) kan ka tali kɛ suguya sigimajɔko la, o ye mun ye ?

Fura sinsinnenw yɔrɔ (SfN) kan, o bɛ tali kɛ suguya cogoya la, a tɛ karan yɔrɔ mɛɛnni na si la ani sigidaw ka hɛrɛ sɔrɔli dama ma, nka a bɛ ɲɛsin suguya damakɛɲɛni fana ma. A bɛ mɔgɔw makow, u disidakow, u haminankow ani u siniɲɛsigiko suguyaw lakodɔn, ani k’u sennaminɛ sɛbɛ la, u kɛra cɛ walima muso ye. Ka dusu don wulikajɔba ani sendonniba kɔnɔ, musow, cɛw ani denmisɛn fɛrɛfɛrɛlenw, olu b’o la, fura sinsinnenw yɔrɔ (SfN) kan ka tali kɛ suguya sigimajɔkow la, o bɛ jigisigi kɛ, ko furaw bɛ faraɲɔgɔnkan ani bɛrɛmakɛɲɛni kɛ, ni disida suguyaw foroba basigi an’u ka dɔnniyaw ye. Wula kɔnɔ musow jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ sigida nafamafɛnw tɔpɔtɔli la, wa ɲɛnamaya kow ani yɛlɛma ɲuman donni wula kɔnɔ mɔgɔw muɲunni na diɲɛ fan bɛɛ fɛ, o tɛ se ka taa u kɔ.

 

U ka dɔnniyaw an’u dɔnko kelenw ye fɛnba ye walasa ka se ka faso ka yiriwali fɛɛrɛ ɲuman kuntaala janw tigɛ, minnu bɛ suguya damakɛɲɛni labato.

 

Nafako la, fura sisinnenw yɔrɔ kan ka tali kɛ suguya cogoya la, o b’a ɲinin ka jigisigi kɛ, ko sigida mɔgɔ bɛɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la musow ni mɔgɔ minnu bɛ bɔ suguya camanw kɔnɔ, olu sen bɛ o furaw labɛnni, u waleyali an’u kiimɛni na ni sɛbɛ ye ani n’u bɛ u nafa sɔrɔ. O taabolo in tɛ ɲɛ kɛnɛ sigili kɔ senkan, min kɔnɔ suguya siniɲɛsigiko suguyaw lamɛnnen don ani k’u labato, ani min kɔnɔ furaw bɛ bɔ sigida hakilila an’a dɔnko nafama caman kɔnɔ.

 

Munna nafa bɛ nin masalakun in na lamɛnbaacɛ/musow bolo ?

• Bɔgɔ fɛgɛnya* ani muɲunni waatiyɛlɛma kɔrɔ : Afiriki jamana caman bɛ sirajuru fɔlɔ kan waatiyɛlɛmako la; wa a kɔlɔlɔ juguba b’u kan, i n’a fɔ jaw, jisonw ani yɛlɛma donni sanjiw nacogo la. (SfN) ka tali kɛ suguya sigimajɔko kan, o bɛ cogoya ɲumanw di ka se k’i mabɛn ni waatiyɛlɛma kow ye, k’i hakili to a la mabɛnni fɛɛrɛw bɛrɛ ka se ka bɛn ani ka jaabiw di sigida mɔgɔ bɛɛ makow la, ani kɛrɛnkɛrɛnnenya la suguya bɛɛ.
• Sɛnɛ ni ɲɛnamaya kow : Afiriki sahara woroduguyanfan fɛ, mɔgɔ dɔw bɛ sɛnɛ kɛ ani ka sigida nafamafɛnw bɔ walasa ka se ka balo. Musow, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, olu jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ o baaraw la, nka u t’o fɛn ninnu, kunnafoni ani bɛnkanw tali lasɔrɔ kosɛbɛ. Fura sinsinnenw suguya (SfN) sigimajɔko kan, o bɛ se k’a to ka musow sendonni nafa kofɔ kumaɲɔgɔnyaw ni bɛnkanw tali la waleya kɛta kuntaala janw kan. O de bɛ sigidalamɔgɔw bila ka muɲun kosɛbɛ ani ka yɛlɛma ɲuman don ɲɛnamaya kow cogoyaw la bɛɛ kama.
• Senyɛrɛkɔrɔ ani damakɛɲɛni : Suguya damakɛɲɛni nafa ka bon kosɛbɛ Afiriki sahara woroduguyanfan sigida caman na. Fasow ka yiriwali fɛɛrɛ tigɛlenw bɛ tali kɛ suguya cogoya la; u tɛ dan lamini disidakow wulili dama ma, u bɛ musow ka senyɛrɛkɔrɔ ɲɛtaa ni damakɛɲɛni lakodɔn ani ka musow jɔyɔrɔ an’u ka dɔnniya kɛrɛnkɛrɛnnenw lamini tɔpɔtɔli ni muɲunni waatiyɛlɛma kɔrɔ, olu don ba la.
• Kalan ni lafaamuyali : Arajo ye baarakɛminɛn fangamaba ye kalan ni lafaamuyali la wula kɔnɔ ani yɔrɔ janw na, yɔrɔ minnu na dan sigilen don kunnafonidi cakɛdaw lasɔrɔli la. Ka kumaɲɔgɔnya kɛ fura sinsinnenw suguya sigimajɔkow kan, o bɛ se ka lamɛnbaacɛ/musow kunnafoni ani k’u bila ka hakilijakabɔ kɛ fura kuraw kan lamini disidakow kan, minnu bɛrɛ bɛnnen don, n’u bɛ taama sigimajɔkow ni faraɲɔgɔnkan kan.
• Sigida ka kandili : Sigidaw ka kandili kumaɲɔgɔnyaw kɔnɔ fura sinsinnenw suguya sigimajɔkow kan arajo la, o bɛ se ka lamini hakililaw k’i ta ye ani bɛnni ni waati ye. O bɛ dusu don sigidalamɔgɔ bɛɛ kɔnɔ, musow b’o la, k’u ka dɔnniyaw, u hakililaw an’u ka furaw tila a’ ni ɲɔgɔn cɛ.

Kunnafoni jɔnjɔnw fura sinsinnenw suguya kan, minnu bɛ faraɲɔgɔnkan kɛ ka tali kɛ suguya cogoya la

Ka hakili to a la musow ka sendon ni sɛbɛ ye fura sinsinnenw suguya kan, o dakun bɛɛ la, an’u sigili senkan — gɛlɛyaw dantigɛli bolodali kɔnɔ, ka tɛmɛn waleyali fɛ ka se kiimɛni ma – Porozew ni tɛmɛnsiraw ka se ka kɛ faraɲɔgɔnkannan ye, an’a ɲuman. Tilayɔrɔ minnu filɛ ka tugu nin na, olu bɛ poroze dakun kelenna fɛsɛfɛsɛ, ani ka yɛlɛma ɲuman don o cogoya la k’a sababu kɛ muso jamaɲɛmɔgɔw sendonni ye ni sɛbɛ ye.

1. Ka gɛlɛya dantigɛ

Ka sigidamɔgɔw fan dɔ sendon ko la kabini a daminɛ na, musow ani kulu fɛrɛfɛrɛlen dɔw b’o la, min b’a to jigisigi bɛ se ka kɛ, k’u ka siniɲɛsigiw, u ka dɔnniyaw, u sekow an’u dɔnko kelenw talen don ba la. Musow, olu minnu ye sigida nafamafɛnw tɔpɔtɔli kɛbaa ŋanaw ye wula kɔnɔ tuma dɔw la, u bɛ se ka kunnafoni nafamaw di kow kan, minnu yɛrɛ jatelen tɛ ko ɲɛnamaw ye bɛɛ bolo, i n’a fɔ ji cogoya walima yɛrɛdiyabɔyɔrɔ fɛn kɛnɛmaw kunkankow kan don o don baloko kama walima denbaya ka kɛnɛyako makow.

2. Labɛnni

Ni musow sen bɛ fura sinsinnenw suguya kan, o baara kɛtaw labɛnni na ni sɛbɛ ye, a ka gɛlɛn ko jaabiw tɛna kɛ sigida ka yecogo an’a makow fiifaalanba ye, hadamadenya, sɔrɔko ani lamini kow b’o la. Musow sendonni bɛ jigisigi kɛ, ko furaw damakɛɲɛnen don ani ko sigida bɛɛ ka nafa b’o la. Misali la, ni farikololabaara bɛ porozew kɔnɔ, i n’a fɔ jirituru walima sojɔw, musow ka kan ka sendon bolodali la walasa ka jigisigi kɛ, ko baara kɛta bolodalenw bɛ musow ni cɛw fangaw an’u dɛsɛkow ta ba la. N’o ye k’u ka don o don lɛrɛ hakɛ, u ka kɛtaw an’u mako kɛrɛnkɛrɛnnenw ta ba la, ani ka hakili to kɛ, ko baarakɛminɛnw ani fɛɛrɛ labaarataw bɛ bɛn sendonbaa bɛɛ ma.

 

3. Waleyali

Ni fura sinsinnenw suguya kan, o baara kɛtaw an’a tɛmɛnsiraw bɛ ka tɛmɛn labɛnni kan ka taa waleyali ma, damakɛɲɛni toli a cogo la cɛw ni musow cɛ kuntilenna jɔyɔrɔw ani kɛtaw la, olu bɛ se ka dɛmɛn don ka jigisigi kɛ nafa bɛrɛmakɛɲɛnnenw lasɔrɔli la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la baarako, sɔrɔko nafaw, nafaw lamini ni sigida nafamafɛn suguya camanw, ani hadamadenya senyɛrɛkɔrɔ la. O damakɛɲɛni in toli a cogoya la, b’a to cɛw ni musow ka laadalajɔyɔrɔw ka se ka waleya ni kalan dili ani nafamafɛnw lasɔrɔli musow fɛ kow kɔnɔ, minnu jatelen bɛ k’u kɛ cɛw ka kow ye, i n’a fɔ jiriforoko fɛɛrɛlabaara kɛtaw walima ŋanaya dɔnniyako minnu sirilen bɛ ji lakananni baara kɛtaw la.

 

4. Kɔlɔsili ani kiimɛni

Walasa fura sinsinnenw suguya kan ka se ka suguya cogoya ta ba la, musow ka kan ka jɔyɔrɔ jɔnjɔn fa kɔlɔsili ani kiimɛni na. N’o ye ka ɲɛtaako sɔrɔlenw kɔlɔsi ka kɛɲɛ ni lamini laɲinin dantigɛlenw ye, ani ka jigisigi kɛ, ko porozew bɛ tɛmɛn ni jaabi dili ye sigida hadamadenya makow la. Musow bɛ se k’u ka kɔlɔsiliw ɲɛfɔ lamini kow kan, ani porozew nafa kan don o don ɲɛnamaya kɔnɔ, ka mabɛncogow dajira ani ka dɛmɛn don jaabiw sumanni na ka dɛn suguya damakɛɲɛni ani senyɛrɛkɔrɔ la.

5. Sesɔrɔ kiimɛni walima sesɔrɔbaliya

Ka sesɔrɔ walima sesɔrɔbaliya dantigɛ suguya siniɲɛsigi damakɛɲɛni kɔnɔ; o tɛ ɲɛ laadalakow matarafali kɔ, i n’a fɔ jiri hakɛ turulen walima kɛnɛ hakɛ nafa laseginnen a ma. Yɛlɛma ɲuman donni musow ka sɔrɔko la, dɔ bɔli baara sarantan kɛwaati kuntaala la k’a sababu kɛ fɛnw tɔpɔtɔli ye ani musow sendonni fanga bonyani bɛnkanw tali tɛmɛnsira la sigida la ani yɔrɔ wɛrɛw la, ɲinɛ man kan ka k’o kɔ.

Sesɔrɔ walima sesɔrɔbaliya kiimɛni ye walanda sɔrɔlenw dantigɛli cogoya ye ani k’u tila a’ ni sigida mɔgɔ tɔw cɛ walima sigiɲɔgɔn sigidaw. A ɲuman ye ka musow sendon tilali cogoya dakun bɛɛ la, min b’a to u bɛ se ka dantigɛli kɛ, ani cogoya jumɛn na, u bɛna se k’u deli o ɲɔgɔnna furaw la.

6. Kunnafoni laseginni ani delili

Fura sinsinnenw suguya (SfN) kan, cogoyaw ka kan ka sɔrɔ o baara kɛtaw tɛmɛnsira kɔnɔ, ni jigisigi ye kunnafoni laseginni ani dilili dagalen na, o min b’a to i ka se k’i mabɛn koɲuman disidako kuraw ani nafako wɛrɛw ye. O dakun in bɛ jigisigi kɛ o waleya kɛtaw mɛɛnni na si la, ka se u donɲɔgɔnna ma politikow la ani sigidaw, marayɔrɔw ani jamanaw baara kɛta bolodalenw kɔnɔ. Musow ka kɛta dagalen jɔyɔrɔ ka bon o la kosɛbɛ, ka da a kan a bɛ se k’a to ka nɔgɔya don kɛcogow la, min b’a to jaabi ɲuman ka se ka di makow ma, ni sigidalamɔgɔ bɛɛ ani lamini yɛlɛmani ye.

 

7. Dɔ farali sekow kan ani kalan

Musow ka senyɛrɛkɔrɔ ni kalan, ani dɔ farali u sekow kan lamini, jamaɲɛmɔgɔya tɔpɔtɔli la, ani sekow fɛɛrɛko nasira la, o b’a to jigisigi ka kɛ, ko dɔnniyaw lamaralen don sigida la ani k’u latɛmɛn sini mɔgɔw ma. Nafa b’o la fura sinsinnenw suguya kan, o toli la a cogoya la waati kuntaala jan kɔnɔ ani ka nɔgɔya don sigida ka muɲunni cogoya la.

Bakurubafɔ la, musow sendonni fura sinsinnenw suguya kan koɲɛw na, o b’a to ka se ka yɛlɛma ɲuman don porozew jaabiw la, ani fana, ka suguya damakɛɲɛni ɲɛtaa sabati, ka hakili to a la, ko lamini furaw ka se ka hadamadenya tilennenya ani sigida hɛrɛ taa ɲɛ. O taabolo in nafa ka bon walasa ka se ka jigisigi kɛ, ko yiriwali kuntaala jan nafa bɛ sigidalamɔgɔ bɛɛ kan.

 

Fura sinsinnenw suguya sigimajɔko kan, o waleyali ko suguya caman na :

Jiriforo : Jiriforo waleyali la, a ɲuman ye ko kɛtaw tilacogo cɛw ni musow cɛ, k’o ta ba la. Misali la, musow bɛ se kɛrɛnkɛrɛnnenya la, ka sendon sɛnɛfɛn ladilanni ani jiridenw karili la, ka cɛw sinsinnen to jiritigɛ kan. Fura sinsinnenw suguya sigimajɔkow kan, o bɛ se ka kalan ni fɛnw di, minnu dabɔlen bɛ musow kama, min b’a to yɛlɛma ɲuman bɛ se ka don u ka dɔnniyaw an’u sekow cogoyaw la sumanladilan kuntaala jan ani jago fɛɛrɛw la, ka hakili to a la, ko nafa b’u ka baara kɛtaw la, wa k’u bɛ se ka mɛɛn si la i n’a fɔ cɛw taw.

Jirituru : Fura sinsinnenw suguya sigimajɔkow kan, ka sinsin jirituru kan, o bɛ se ka jigisigi kɛ, ko fɛn sugandilenw turuli kama, o bɛ bɛn labaaracogow ani cɛw ni musow sago ma. Misali la, musow sago bɛ se ka kɛ jiriw ye, minnu bɛ den, ka kisɛ ɲuman di walima kɛnɛyafuraw, u bɛ minnu labaara kosɛbɛ, kasɔrɔ cɛw fana sago bɛ se ka kɛ jiri denbaliw ye. Cɛw ni musow sendonni bolodali ani bɛnkan tali la, o bɛ se ka jigisigi kɛ jiri suguya suganditaw la (dɔ farali falenfɛn suguya kan), ani ka dɔ fara lamini kanfɛnw ani sɔrɔfɛnw nafaw kan sigida mɔgɔ bɛɛ bolo.

Kungo tulen laseginni : Fura sisninnenw suguya kan ka tali kɛ suguya cogoya la kunko tulen laseginniko la, hakililaɲininw b’o la ni sigida cɛw ni musow ye, min kɔnɔnan na labɛnni bɛ kɛ. Musow, olu minnu ye laada la kolotɔmɔnaw ye kunko tulenw kɔnɔ, ani cɛ, olu minnu ye laada la mɔnnikɛlaw ye sigiɲɔgɔnjiw kɔnɔ, u hakililaw tɛ kelen ye yɔrɔ cogoya kɛnɛyako la ani a laseginni a cogoya kɔrɔ la, o bɛ se ka yɛlɛma ɲuman don u ka ɲɛnamaya kow la. Fura sinsinnenw suguya kan ka tali kɛ suguya sigimajɔko la, o bɛ se ka jigisigi kɛ, ko musow ni cɛw ka siniɲɛsigikow bɛ se ka laɲininw ni furakɛcogow labɛn, minnu bɛ bɔ ni jaabi nafama bɛrɛmakɛɲɛnenw ye sigida bɛɛ ma. Musow ni cɛw bɛ sɔn fana k’u kandi kɔlɔsili ni kiimɛni suguya kɛtaw kama, ka da baara kɛtaw kɔnɔko kan kungo tulenw kɔnɔ.

Ji tɔpɔtɔcogo : Wula yɔrɔ caman na, musow de ye jitalaw ani ji tɔpɔtɔbaa fɔlɔw ye. Fura sinsinnenw suguya kan ka tali kɛ suguya sigimajɔkow la, o sinsinnen don ji suuruyɔrɔw walima yɔrɔ nɛɛmamaw laseginni kan, musow sen bɛ se ka don minnu labɛnni na, walasa ka jigisigi kɛ, ko jisɔrɔyɔrɔw lakodɔnnen don, ani ko ji cogoya bɛ bɛn so kɔnɔ makow ma. A bɛ cɛw ni musow ladamu/kalan fana ji labaaracogo kuntaala jan na ani k’u sendon ji maracogo ɲuman na, ka dɛmɛn don yɛlɛma ɲuman donni na sigida ka muɲunniba la disidakow ɲɛkɔrɔ ka dɛn jiko la.

 

Fura sinsinnenw suguya kan ani ka tali kɛ cɛw walima musow ka ko kɛrɛnkɛrɛnnenw na

Jirituru Nepali

Da donna Gɛlɛya min na : Kungo jirintanyani ani musow sendonbaliya bɛnkan tali la.

Fura waleyalen : Nepali, sigida ye jirituru poroze dɔ waleya, min musaka bɔbaa kɛra diɲɛ jɛkulu min ɲɛsinnen bɛ yɔrɔ taganni ma ; o ye musow sendon bɛnkan tali la ni sɛbɛ ye.

U kalanna kɛrɛnkɛrɛnnenya la jirisiyɛnw kolokololi (pepiniyɛri) ani jirituru fɛɛrɛ la.

Jaabi : O hakilila in sera k’a to yɛlɛma ɲuman ka se ka don jiriko cogoya la, ani ka jɔyɔrɔ di musow ma ni kɔlɔsili hakɛ ye sɔrɔfɛnw kan ani bɛnkan tali, ni da donni ye lamini ani suguya damakɛɲɛniko la.

Walasa ka se ka kunnafoni wɛrɛw sɔrɔ musow sendonni nafa kan kungow laseginni ma u cogoya kɔrɔw la, sɛbɛn lajɛ diɲɛ jɛkulu min ɲɛsinnen bɛ yɔrɔ taganni ma (UICN) : https://www.iucn.org/news/forests/202108/strategies-help-rural-women-protect-forests

Ji tɔpɔtɔli Zɔrɔdani

Da donna gɛlɛya min na : Ji dicogo damakɛɲɛbaliya kɔnɔ ani musow sendonbaliya ji tɔpɔtɔli la. Fura waleyalen : Zɔrɔdani, poroze dɔ musaka dibaa kɛra «ONU Femmes» ye, ka sinsin ji tɔpɔtɔli baara kɛta kuntaala janw kan. N’o ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la ka jitɔnw kalan, dusu donna musow kɔnɔ ka sendon o la, ka da a kan u ye tɔndenw ye, u ye ɲɛmɔgɔw ye.

Jaabi : Musow sendonni sera k’a to jigisigi ka kɛ, ko ji dicogo baara kɛtaw ye duden bɛɛ makow ta ba la, musow b’o la, ka nɔgɔya don damakɛɲɛni ani ji tɔpɔtɔli kuntaala jan na.

Walasa ka se ka kunnafoni wɛrɛw sɔrɔ fɛɛrɛw kan, minnu b’a ɲinin ka dɛmɛn don wula kɔnɔ musow la, u ka se ka kungo lakanan ani dɛmɛnw kungow taganni na, i bɛ sɛbɛn lajɛ «ONU Femmes» kan : https://wrd.unwomen.org/sites/default/files/2021-11/UNWomen-RuralWOmenJordan-Brief-WEB.pdf

Muso muɲunnenw jiri nɔfɛ Uganda

Da donna gɛlɛya min na : Dugukolow tiɲɛni, kungo jirintanyani ani suguya damakɛɲɛbaliya dugukolow tɔpɔtɔli la.

Fura waleyalen : Poroze «WESLAM» (Women Empowerment in Sustainable Land Management) Bugiri ani Mayuge, Uganda tilebinyanfan fɛ, o b’a ɲinin ka nɔgɔya don dugukolow tiɲɛcogo la ani kungo jirintanyani na k’a sababu kɛ sɛnɛ kuntaala jan ani jirituru ye. A musaka bɔbaa kɛra «Swedish Postcode Lottery» ye, «WESLAM» sinsinnen bɛ kungow nafa kan, min nana ni dugukolow tiɲɛni ye ani faantanya, kɛrɛnkɛrɛnnenya la musow fanfɛ.

Jaabi : Poroze ye dɔ fara musow ka senyɛrɛkɔrɔ kan n’u sendonni ye baara kɛta kuntaala janw waleyali la; i n’a fɔ ŋununda ani bagasɛnɛ (sanpiɲɔ), olu minnu ye sɔrɔdaw ye wariko la,

fɛɛrɛw don ka dɔ bɔ u sirili la baara kɛtaw la, minnu bɛ na ni kungo jirintanyani ye. K’a sababu kɛ kungow tɔpɔtɔli foroba taabolo ye, sigida muso sɛnɛkɛlaw n’a cɛ sɛnɛkɛlaw ye kungo nafamafɛnw lasɔrɔli kuntaala jan sɔrɔ, min ye yɛlɛma ɲuman don lamini an’u ka ɲɛnamaya kow la.

Walasa ka se ka kunnafoni wɛrɛw sɔrɔ poroze «WESLAM» an’a nafa kan, i bɛ «web de Vi Agroforestry» lajɛ : https://viagroforestry.org/projects/weslam/

Disidakow

Disidako kelen caman bɛ wula kɔnɔ musow ɲɛ, minnu bɛ se k’u bali k’u sendon a ɲɛma fura sinsinnenw yɔrɔ kan, o waleyali la. O baanaw bɛ sɔrɔ damakɛɲɛbaliya hadamadenya ni sɔrɔko, seko ni dɔnko ani kow sigi-sigicogo la ɲɔgɔn kan, ka dan sigi u sendonni an’u nafaw la. A ɲuman ye k’o disidakow wuli walasa ka se ka jigisigi kɛ, ko fura sinsinnenw susuya kan, o bɛ suguya cogoya ta ba la ani ka nafa lase sigida bɛɛ ma. Disidakao belebele dɔw filɛ, minnu bɛ wula kɔnɔ musow ɲɛ :

1. Dan sigili nafamafɛnw lasɔrɔli la : Wula kɔnɔ musow tɛ fɛn nafamaw lasɔrɔ tuma dɔw la i n’a fɔ cɛw; i n’a fɔ dugukolo, ji, baara musaka ani fɛɛrɛ. O bɛ se ka an siri u seko la sendonni na fura sinsinnenw yɔrɔ kan, o hakililaw lasɔrɔli la kow la, i n’a fɔ jirituru walima sɛnɛ kuntaala jan, o min tɛ taa dugukolo tigiya an’a labaarali musaka sɔrɔli kɔ fɛɛrɛ kuraw kɔnɔ.
2. Seko ni dɔnko ani hadamadenya hakɛw : Sigida caman na cɛw ni musow ka laadajɔyɔrɔw bɛ dan sigi musow sendonni na bɛnkanw tali tɛmɛnsiraw la u ka du kɔnɔ ani u ka sigida la, ani ka kɛta dantigɛ u ye denbaya kɔnɔ. O jɔyɔrɔ ninnu bɛ se ka musow bali ka sendon sigida lajɛw la, ka dɛmɛn don labɛnni tɛmɛnsira la walima k’u jɔyɔrɔ fa jamaɲɛmɔgɔya la fura sinsinnenw yɔrɔ kan, olu waleyali la.
3. Ladamubaliya ani kalan ntanya : Kalan nafama ani baaradegekalan lasɔrɔli man nɔgɔn wula kɔnɔ musow bolo. O bɛ se ka dan sigi u ka faamuyali la fura sinsinnenw yɔrɔ kan, o waleyali la, ani ka dɔ bɔ u seko la k’u kandi a ɲɛma a kow la.
4. Sɔrɔko gɛrɛntɛw : Sirili mɔgɔ wɛrɛ la cogoya jugu la, o bɛ musow ka nafa dɔgɔya, ka dan sigi waati hakɛ la, u ka kan ka min kɛ fura sinsinnenw yɔrɔ kan, o waleyali la. Musow lakodɔnnen bɛ ni denw ladonni ani gadon baaraw ye, u sirilen don tuma dɔw la u furucɛw fana na bolomadɛmɛn na wariko la. Musow dulonnen t’u ye yɛrɛ la wariko la; o la, a ka gɛlɛn u bolo, ka sendon poroze kuntaala janw na, minnu tɛ sin ka nafa lase u ma yɔrɔnin kelen sɔrɔko la.
5. Yeli ko la ani sendonni bɛnbali : Hali ni musow sen bɛ fura sinsinnenw yɔrɔ kan, o hakililaw la, u sendonni bɛ dan tuma dɔw la tobili ma; nka baara labɛnni ni kuntilenna dili tɛ. U yecogo in bolodali ni bɛnkanw tɔpɔtɔko la, o t’a jira ko musow makow an’u hakilila kɛrɛnkɛrɛnnenw bɛ sɔrɔ a ɲɛma porozew kɔnɔ.

1. Suguw lasɔrɔbaliya : Balanbaw bɛ wula kɔnɔ musow ɲɛ tuma dɔw la suguw lasɔrɔli la ka nafa sɔrɔ u la. O sababu dɔ bɛ se ka kɛ bolifɛn ntanya, kunnafoni ntanya suguw kan walima hadamadenya hakɛ sigilenw, minnu bɛ dan sigi u taali la nafasɔbɔbaaraw la. Ni u tɛ suguw lasɔrɔ, a ka gɛlɛn musow bolo, fura sinsinnenw yɔrɔ kan, u bɛ fɛn minnu sɔrɔ o la, k’olu feere walima ka baarakɛminɛn nafamaw sɔrɔ.
2. Senkɔrɔmadonjɛkulu (erezo) ntanya : Erezo jɔnjɔnw tɛ musow jigi la k’u senkɔrɔmadon, bilasirabaa t’u la, sɔrɔsira dayɛlɛlen t’u ye lamini porozew fɛ. U bɛ se ka dan sigi u ka yiriwali la kasɔrɔ u ye ɲɛmɔgɔw ani kokuratigiw ye fura sinsinnenw yɔrɔ kan, o koɲɛw na.
3. Jate ntanya : Jate minnu kofɔra ka kɛɲɛ ni suguya ye, o bɛ sigida bɔgɔ fɛgɛnyaw faamuyali gɛlɛya an’a mako kɛrɛnkɛrɛnnenw. O bɛ se ka dɛmɛn don fura sinsinnenw yɔrɔ kan, o bɛnkanw tali ba la an’u labɛnni na, bɛɛ ka nafa ka kan ka ye min ne.
4. Baara kɛtaw ɲɔgɔn cɛtigɛli : A ɲuman ye k’a dɔn ko balanw bɛ mɔgɔw ɲɛ damakɛɲɛniko la. Dɔ bɛ ka fara o fanga kan ka taa a fɛ wa a sirilen bɛ suguya, fara suguya, siya, si, sekow, kan, kafoɲɔgɔnya kɛcogo, hadamadenya ni sɔrɔko ani ko suguya wɛrɛw la. Lujuratɔw walima minnu y’u sigiyɔrɔw bila, tuma dɔw la olu sen tɛ bɛnkanw tali la, kasɔrɔ muso minnu lakodɔnnen don ni cɛlatigɛ baaraw ye, minnu ye siya fitininw mɔgɔw ye olu b’o la, a bɛ se ka kɛ ou tɛna sendon kosɛbɛ «SfN» tɛmɛnsira la.

 

Wula kɔnɔ musow ka kandili nafaw fura sinsinnenw yɔrɔ kan ka tali kɛ suguya cogoya la Afiriki kɔnɔ

• Sɔrɔ jiidili : Fura sinsinnenw yɔrɔ kan, o tɛ ɲɛ sɛnɛ, jiriforo ani ɲɛnamaya baara suguya wɛrɛ kuntaala janw kɛli kɔ tuma dɔw la, minnu bɛ lamini labato. Sendonni o hakililaw la, wula kɔnɔ musow bɛ se k’u ka sɔrɔw jiidi u yɛrɛ ye an’u ka denbayaw ye.

• Dunkafa sabatili : Fura sinsinnnenw yɔrɔ kan, o baara kɛtaw waleyali i n’a fɔ sɛnɛ kuntaala jan walima sɛnɛ kɛli k’a sɔrɔ angɛrɛ ni bagaji ma k’a la, o bɛ se ka dɔ fara dunkafa ni baloko ɲuman sabatili kan ni balo sɛnɛfɛn suguyaw cayali ye. Wula kɔnɔ musow jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ o baara kɛtaw la, ka yɛlɛma ɲuman don sigida la, denbayaw ka dumuniko ni baloko ɲuman cogoya la.
• Lamini taganni : Wula kɔnɔ musow ye sɔrɔfɛnw tɔpɔtɔbaaw ye tuma dɔw la u sigidaw la. U sendonni a ɲɛma fura sinsinnenw yɔrɔ kan, olu sɔrɔli la, o bɛ se ka na ni sɔrɔfɛnw tɔpɔtɔli ye koɲuman, kɛrɛnkɛrɛnnenya ladugukolow, ji ani yɔrɔ nimafɛnw.
• Dɔ bɔli ani deleli waatiyɛlɛma na : Fura sinsinnenw yɔrɔ kan, olu bɛ labɛn tuma dɔw la walasa ka se ka dɔ fara muɲunni fanga kan waatiyɛlɛma kɔrɔ. Ka sɛnɛ kɛcogow matarafa, minnu bɛ waati labato ani ka sɔrɔw tɔpɔtɔ cogoya kuntaala jan na, wula kɔnɔ musow bɛ se ka dɛmɛn don u sigidaw la, ka dɔ bɔ waatiyɛlɛma kɔlɔlɔw fanga la ani ka deli u la.

• Sigida ka hɛrɛ : Fura sinsinnenw yɔrɔ kan, a ka ca a la kɔlɔlɔ ɲumanw b’u la sigida ka hɛrɛko la. Misali la, yɔrɔ fɛnkɛnɛmaw lasɔrɔli dugubaw kɔnɔ, ji tɔpɔtɔli kuntaala jan, kungo tulenw taganni ani yɛlɛma ɲuman donni fiɲɛ cogoya la, olu bɛ dɛmɛn don farikolo kɛnɛya ani hakili la. Sendonni nin hakilila suguyaw la, musow bɛ se ka dɛmɛn don u ka sigida kɛnɛya ani a ka hɛrɛ la.
• Suguya ka senyɛrɛkɔrɔ ani damakɛɲɛni sabati : Sigida caman na, laada la balanw bɛ wula kɔnɔ musow ɲɛ, minnu b’u bali ka sɔrɔfɛnw ani bɛnkanw tali lasɔrɔ. Sendonni fura sinsinnenw na yɔrɔ kan ani minnu bɛ suguya damakɛɲɛni labato, u bɛ se ka dɔ fara musow ka senyɛɛkɔrɔ fanga kan, ni sekow dili y’u ma, ka jigisigi kɛ kuntilenna dili ani sendonni bɛnkan tali la ni sɛbɛ ye u ka sigida la.
• Yɔrɔ nimafɛnw taganni : Fura sinsinnenw yɔrɔ kan, olu bɛ yɔrɔ nimafɛnw nafa jira. Ni sendonni ye sɛnɛ ni sigiyɔrɔ taganni kuntaala jan baara kɛtaw la, musow ka se ka jɔyɔrɔba fa yɔrɔ nimafɛnw taganni na.
• Yɔrɔ taganni : Fura sinsinnnen yɔrɔ kan, olu sɔɔrilen bɛ laadaladɔnniyaw ani kɔrɔlenw kɔnɔ. Musow, olu minnu ye seko ni dɔnko kɔlɔsibaaw ye, u bɛ se ka dɛmɛn don sɛnɛ kɛli la angɛrɛ ni bagaji kɔ, o ɲɛtaa taganni na waati kuntaala jan kɔnɔ.
• Hdamadenya donɲɔgɔnna : Sendonni fura sinsinnenw yɔrɔ kan, o bɛ se ka dɔ fara sigidaw cɛ siraw fanga kan, ka da a kan mɔgɔw bɛ baara kɛ ɲɔgɔn fɛ foroba laɲininw sabatili la. K’a sababu kɛ jɛkabaara ani sigida ka kandili ye, wula kɔnɔ musow bɛ se ka dɛmɛn don hadamadenya donɲɔgɔnna an’a muɲunni na.
• Kalan ani dɔ farali sekow kan : Sendonni fura sinsinnenw na yɔrɔ kan, o tɛ ɲɛ tuma dɔw la kalan ani dɔ farali kɔ sekow kan. Ni dɔnniyaw ni sekow sɔrɔli ye waleyali kuntaala jan nasira la, wula kɔnɔ musow bɛ se ka kɛ u ka sigidaw yiriwali baarakɛlaw ye. Ni sigida kunnafoni nafamaw dili ye sini mɔgɔw ma.

 

Musow ye bayɛlɛmani kɛbaaw ye

Wula kɔnɔ musow ka senyɛrɛkɔrɔ politikiko ni sɔrɔko la, o bɛ u sendonni fɛ fura sinsinnenw yɔrɔ kan, ka tali kɛ suguya sigimajɔkow la, o baara kɛtaw la, ani fɔcogo wɛrɛ la, a bɛ se ka na ni bayɛlɛmaba ye, ka dɔ bɔ faantanya fanga la, ka dɔ fara dunkafa sabatili fanga kan ani ka yɛlɛma ɲuman don muɲunni cogoya la waati kɔrɔ. Diɲɛ tɔnba ONU ka fɔ la, an b’a bisigiya, ko ka sɔrɔfɛn kelenw, kalan ani suguw lasɔrɔli nɔgɔya wula kɔnɔ musow ma, i n’a fɔ cɛw cogoya la, o bɛ se ka na ni dɔ farali ye sɛnɛ sɔrɔ hakɛ kan ani ka dɔ bɔ mɔgɔ miliyɔn 150 ka kɔngɔ fanga la.

Wula kɔnɔ musow ka kandili fura sinsinnenw yɔrɔ kan Afiriki kɔnɔ, o bɛ se ka kɛ kɔlɔlɔ ɲuman kuntaala jan ye sigi ɲɛnamaya ko caman kan, sɔrɔ yiriwali ani lamini ni hadamadenya ka hɛrɛ taganni.

 

Ɲɛfɔliw :

Delili waatiyɛlɛma na : Mabɛnni tɛmɛnsira waatiyɛlɛma yɛrɛ la walima ɲɛsigilen ani a kɔlɔlɔw la. Hadamaden bolo, delili b’a ɲinin ka nɔgɔya don walima ka kɔlɔlɔw fɛgɛn, walima ka nafa bɔ sɔrɔdaw la. Sigida bolo, hadamaden kɛwale bɛ se ka yɔrɔ cogoya dɛmɛn k’a yɛrɛ deli a la ani ka yiriwa waatiyɛlɛma kɔlɔlɔ makɔnɔtaw n’u ta bɛɛ.

Dɔ bɔli waatiyɛlɛma degun fanga la : dabali tigɛra ka dɔ bɔ funteni saman gaaziw la walima k’u bali fiɲɛ kɔnɔ walasa ka dan sigi waatiyɛlɛma la. Gɔninsun yɛlɛmataw kan, gɔninko kɛli cogoya ɲuman na, ani kungo tulenw lakananni walima u laseginni u ka se ka sisangaazi saman, o bɛ dɔ bɔli fɛɛrɛw la.

Ɲɛcicaman : Ka sinsin ko dɔ seko kan, ka laɲinin suguya caman ɲɛnabɔ n’o ye walima baara kɛta suguya caman. Sɛnɛ na, ɲɛcicaman misali ye foro dɔ ye, min bɛ dumuniw di, ka kalantaamaw dajira ani ka kɛ sigida sogow dagayɔrɔ ye.

Yɔrɔ nimafɛnw kunkan baara kɛtaw : n’o ye hadamadenw bɛ nafa minnu sɔrɔ sigida nimafɛnw na ten. N’o ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la dili baara kɛtaw, i n’a fɔ dumuni, ji ani makoɲɛfɛn bajuw ; mabɛnni baara kɛtaw i n’a fɔ waati cogoya mabɛnni, jisonw kɛlɛli ani ji lasaniyani ; senkɔrɔmdonni baara kɛtaw, i n’a fɔ balofɛnw tɛmɛnsira ani dugukolow dilanni ; ani seko ni dɔnko baara kɛtaw, minnu bɛ ni ni lasewali nafa ɲumanw ani diinɛkow ye.

Bɔgɔ fɛgɛnya : Cogoya, Sigida, walima mɔgɔ bɛ se ka kɛ cogo min na ni yɛlɛma jugu donni ye waati cogoya la ani ka se k’o kɛlɛ. Fɛn dɔw bɛ fangadigi kɛ bɔgɔ fɛgɛnya kan, i n’a fɔ labilali ko juguw ye, kɔlɔlɔw yɛlɛnni degun ani delili seko walima kɛcogo a kɔrɔ.