Jaabiw ka ɲɛsin ɲininkaliw ma minnu bɛ kɛ ka caya KOWIDI-19 boloci furajiw kun kan

Script

Jusigilan kunnafoniw

KOWIDI-19 boloci furajiw jumɛnw de bɛ sɔrɔ Farafinna?

KOWIDI-19 boloci furaji caman bɛ Farafinna, u la dɔw filɛ ninnu ye ka bɛ ni awirilikalo san 2022 ye:

• Bara Biyotɛki (Kowazini)
• Gamelaya (Siputiniki V)
• Jansɛn (Jɔnisɔni & Jɔnisɔni)
• Modɛrina
• Ɔkisifɔri Asitarazeneka
• Fayizɛri
• Sinofarimi
• Sinowaki

Jamana bɛɛ ni a ka boloci furajiw sɔrɔlen do. Furaji ninnu bɛɛ sɛgɛsɛgɛra kosɛbɛ ka sɔrɔ k’u yamaruya walisa baara ka kɛ n’u ye ani a yera ko farati tɛ furaji ninnu na ani k’u ka ɲin walisa ka bana juguma, dɔgɔtɔrɔsola dali ani saya minnu bɛ sɔrɔ KOWIDI-19 fɛ k’olu bali.

Nafan jumɛn bɛ KOWIDI-19 boloci la?

Boloci bɛ se k’aw ka ɲɛnamaya kisi. KOWIDI-19 boloci furajiw bɛ lakanali ɲuman di walisa ka bana juguma, dɔgɔtɔrɔsola dali ani saya minnu bɛ sɔrɔ banakisɛw fɛ k’olu bali. Boloci bɛ banakisɛ yɛlɛmali mɔgɔ wɛrɛw fɛ farati dɔgɔya, o b’a jira ko n’i y’a latigɛ ka i bolo ci, o kɛtɔ i bɛ i masurunmamɔgɔw fana lakana.

KOWIDI-19 boloci furajiw bɛ baara kɛ cogo di?

Walisa ka KOWIDI-19 boloci furajiw baarakɛ cogo faamu, nafan b’a la ka nin daɲɛ saba famuya: bana sababu, banakisɛlakarilan ani fɛnyeleke.

Bana sababu ye farimanfɛn fitini ye min bɛna ni bana ye. Wirisi min bɛna ni KOWIDI-19 ye o ye bana sababu ye.

Mɔgɔ farikolo banakunbɛfɛɛrɛ bɛ a yɛrɛ kɔlɔsi bana sababuw ma a kɛtɔ ka banakisɛlakarilanw labɛn. Banakisɛlakarilanw bɛ farikolo dɛmɛn ka bana sababuw dɔn ani k’u cɛn.

Bana sababu fan min bɛ adamaden farikolo ɲɔni ka banakisɛlakarilanw labɔ o tɔgɔ ko fɛnyeleke. Ni adamade farikolo ni fɛnyeleke ye ɲɔgɔn sɔrɔ seɲɛn fɔlɔ min na, farikolo banakunbɛfɛɛrɛ bɛ baara kɛ a kɛtɔ ka banakisɛlakarilanw kɛrɛnkɛrɛnnenw labɔ ka kɛɲɛn ni fɛnyeleke ye.

Boloci furaji suguya fila bɛ ye KOWIDI-19 kama. Suguya min ye ka di (o jiralen bɛ Bharat Biothech (Covaxin), Gamelaya (Sputnik V) KOWIDI-19 fɛnyeleke fan dɛsɛlenw walima minnu tɛ baara kɛ, olu bɛ Janisɛni (Janssen (Johnson & Johnson)), Ɔkisifɔri/AsitaraZeneka, Sinofarimi ani Sinowaki (Oxford/AstraZeneca, Sinopharm et Sinovac) kɔnɔ. Ni Mɔgɔ dɔ ye o boloci furaji suguya dɔ sɔrɔ, o bɛ farikolo banakunbɛfɛɛrɛ bila baara la fɛnyeleke dɛsɛlen walima min tɛ baara la ma. O farikolo banakunbɛfɛɛrɛ bɛ farikolo labɛn walisa a ka KOWIDI-19 kɛlɛ.

Boloci furaji dɔ in (min bɛ wele ARN furaji ciden ani min jiralen bɛ Fayrɛri ani Modɛrina (Pfizer et Moderna) fɛ, KOWIDI-19 fɛnyeleke tɛ o la, nka fɛnyeleke buruju kunnafoni de b’a la. Ni mɔgɔ dɔ ye boloci furaji ARN ciden dɔ sɔrɔ, farikolo bɛ baara kɛ ni buruju kunnafoni ye walisa ka bana kunbɛn wale dɔ daminɛ KOWIDI-19 kama.

A mana kɛ boloci furaji min o min ye ni o dola aw farikolo la, KOWIDI-19 boloci furaji ninnu si tɛ KOWIDI-19 di aw ma. Boloci furaji ninnu bɛ aw farikolo ka banakunbɛnfɛɛrɛ ɲɔni ka baar kɛ i na fɔ ani KOWIDI-19 bana sababu lakika tun ye ɲɔgɔn ye. U bɛ o kɛ u kɛtɔ ka farikolo banakunbɛnfɛɛrɛ ɲɔni ka banakisɛlakarilanw labɛn wirisi kama.

KOWIDI-19 boloci furajiw sera ka dila teliya la cogo?

Waati tɛmɛnen na, boloci furaji dilanni ani a bilali mɔgɔw ka bolo kan tun bɛ taa san caman na. O bɛna ta KOWIDI-19 boloci furaji sera ka lase jama ma san kelen boɲɔgɔn ko wirisi bɔlen kɔ. Sababu caman bɛ o ɲɛfɔ.

San tan caman tɛmɛnen ka boloci furjiw labɛneni la, ɲinilikɛ kuluw ani foroba kɛnɛya cakɛdaw ye a jateminɛ ko boloci furajiw dilanni ka suman kojugu, ani u ye u ka baaraw kɛcoya ani a tabolo yiriwa. Ani ka fara o kan, a bɛ san tan caman bɔ kalandɔnibaa ŋanaw (kalanbaa joolenw) bɛ ka koronawirisiw sɛgɛsɛgɛ ani u ye koronawirisi fila wɛrɛ lakodɔn minnu tu ye mɔgɔw sɛgɛn san 20 labanw ninnu na: SARS ani MERS. Wirisi min bɛna ni KOWIDI-19 ye o jateminɛnnen kɔ, kalandɔnibaa ŋanaw (kalanbaa joolenw) ye a ka buruju kunnafoniw yɔrɔw jate bɔ dɔgɔkun fila kɔnɔ. O y’a to u ka dɔn ka jɛya boloci furaji jumɛn bɛna bɛn KOWIDI-19 kɛlɛli ma.

Ani fana, jɛɲɔgɔnya baaraw caman sigila sen kan diɲɛ fan bɛɛ walisa ka dankari kɛ fiɲɛbana la. Kalandɔnibaa ŋanaw (kalanbaa joolenw) ani jamana caman cakɛda jɛkuluw ye jatew falen falen u ni ɲɔgɔn cɛ ani ka hakilinanw falen falen wirisi kɛlɛ cogo ɲuman fɛɛrɛ kun kan.

Diɲɛ kɔnɔ, musaka bɔyɔrɔ caman ka fara baɲumankɛ jɛkuluw, gɔfɛrɛnemanw, mɔgɔ kelen kelenw ani fura feere so jɛkuluw ye musakaw di KOWIDI-19 boloci furajiw dilanni kama.

Waati tɛmɛnenw na, boloci furajiw sɛgɛsɛgɛli sifilɛliw sen fɛ, o tun bɛ san caman ta. Sɛgɛsɛgɛliw labɛnni, mɔgɔw minnu b’a latigɛ u yɛrɛw ma ko sifilɛli ka k’olu la o mɔgɔw ɲinili, ani furaji sifilɛli sendaɲɛ saba o min waleyali ye wajibi ye walisa ka jɛya a la ko furajiw tɛ tɔɔrɔ lase mɔgɔ ma ani k’u ka ɲi, o ye furaji dilanni sendaɲɛ jamanjan ye. Nka min bɛ tali kɛ KOWIDI-19 boloci furajiw ko la, sɛgɛsɛgɛli sendaɲɛw waleya la waati bolodalenw kɔnɔ minnu tun bɛ yɛlɛ yɛlɛ ɲɔgɔn kan, ani cakɛda minnu bɛ yamaruyali kɛ olu tun bɛ ka sifilɛliw jaabi sɛgɛsɛgɛ tuma bɛɛ ani u y’a latigɛ ko furajiw ka ɲi ani ko farati foyi t’u la.

Cakɛda caman ye musakaw sɔrɔ minnu ye u dɛmɛn ka boloci furajiw dilan ɲanni u yamaruyali cɛ. Boloci furaji minnu yamaruya la kɔfɛ, olu sanna, sabu boloci furaji dilanni waati surunɲana ani jamaw sera k’u sɔrɔ ka kɔn waati ye.

A ka kan an ka fɔ ko KOWIDI-19 boloci furajiw ye dɔniya sɛgɛsɛgɛli caman sɔrɔ, ani o kɛra mɔgɔ waatan caman ka sifilɛli fɛ. Boloci furaji minnu yamaruyalenw ni diɲɛ jamanaw ka kɛnɛya ko cakɛdaw ka sariyaw bɛ bɛn ɲɔgɔn ma.

Dɔniya joolen baaraw ani sariyaw labatoli ka kɛɲɛn ni boloci furajiw ko ye bɛ taa ɲɛ. Mɔgɔ o mɔgɔ boloci la o tigi bɛ se ka a ka kunnafoniw di ka kɛɲɛn ni a yɛrɛ ka dɔniya ye boloci furuji kola ani ka dɛmɛn don boloci furajiw baara kɛ cogo famuya ko ɲuman na.

Ne ka kan ka KOWIDI-19 boloci ci kɛ tuma jumɛn?

Waati min nɔgɔ i ma dɔrɔmu i ka kan ka KOWIDI-19 boloci kɛ o waati la. Min bɛ tali kɛ kuntilenna ko la ka ɲɛsin bolocili waati boloda cogo ma, olu bɛ yɛlɛma ka kɛɲɛn ni jamana bɛɛ cogo ye. Walisa ka kunnafoni jɔnjɔnw sɔrɔ, á ye aw ka sigida kɛnɛya baarakɛla ɲininka.

Mɔgɔ minnu ye boloci kɛ yala Koronawirisi suguya foyi ani SARs ni MERS tɛ se k’olu sɔrɔ tun wa?

KOWIDI-19 furajiw b’a ɲinin ka farikolo banakunbɛfɛɛrɛ yiriwa KOWIDI-19 wirisi dɔrɔmu kɛlɛli kama, koronawiri tɔw kama ko tɛ i na fɔ SARS ani MERS.

KOWIDI-19 ye koronawirisiw suguya dɔ ye. Koronawirisiw ye wirisi kuluw ye minnu bɔlen do ɲɔgɔn fɛ ani u bɛ bana lase kɔnɔw ani sinmanw ma, mɔgɔw sen bɛ ola. Koronawirisiw bɛ kɛ misaliya la bana minnu sababu ye ni mura gasan bɛ olu la (minnu bɛ sɔrɔ wirisi wɛrɛw fɛ) ani wirisi minnu bɛna ni kɔlɔlɔbaw ye mɔgɔw ka kɛnɛya la ina fɔ bana minnu bɛ sɔrɔ SARS ni MERS ani KOWIDI-19.

Mɔgɔ minnu ye boloci kɛ, yala KOWIDI-19 suguya foyi tɛ se k’olu sɔrɔ tun wa?

Wirisiw bɛɛ bɛ yɛlɛman tuma bɛɛ ka kɛɲɛn ni tabolo min bɛ wele faleni ani wirisi yɛlɛman cogo kuraw bɛ kunbɔ tuma bɛɛ. KOWIDI-19 ka yɛlɛmani cogo dɔw ina fɔ (dɛlita (delta) ani omikɔrɔn (omicron)) olu yɛlɛmali ka ca ka tɛmɛn wirisi yɛrɛkun kan. Wirisi yɛlɛman cogow dɔw bɛ se ka kɔlɔlɔba lase kɛnɛya ma ka tɛmɛn KOWIDI-19 wisiri yɛrɛkun man.

K’a daminɛ awirili kalo san 2022, sɔn kɛra boloci furaji minnu baarali ma, olu bɛɛ bɛ jate boloci furaji ɲumanbaaw ye walisa bana juguman baa, dɔgɔtɔrɔsola dali ani saya minnu sirilen do KOWIDI-19 ani omikɔrɔn (omicron) ani dɛlita (delta) k’olu kunbɛn.

KOWIDI-19 boloci furaji bɛ wirisi yɛlɛman cogo dɛlita (delta) ani jango wirisi yɛlɛman cogo omikɔrɔn (omicron) yɛlɛmali dɔgɔya. Nka ni mɔgɔ dɔ ye bana kisɛ sɔrɔ a kɛlen kɔ ka boloci kɛ, o ka bana tamasiɲɛw bɛ se ka fɛgɛya ka tɛmɛn mɔgɔ ta kan min bolo ma ci, ani dɔgɔtɔrɔsola dali walima a saya farati ka dɔgɔ.

Yala n ‘i bolo cila ka ban i bɛ se ka KOWIDI-19 bana sɔrɔ tun wa?

N’i ye KOWIDI-19 boloci kɛ ni boloci furaji yamaruyalen ye, o bɛna ni lakanali hakɛ kɔrɔtalen ye bana juguman, dɔgɔtɔrɔsola dali ani sayaw ta fan fɛ. Bolocili bɛ KOWIDI-19 bana sɔrɔli ani a yɛlɛmali mɔgɔ wɛrɛw fɛ farati dɔgɔya.

A bɛ se ka kɛ ko mɔgɔ minnu ye boloci kɛ ka dafa k’olu bɛ ka KOWIDI-19 sɔrɔ ani fana k’u bɛ se k’a yɛlɛman mɔgɔ wɛrɛw fɛ. O ye tiɲɛ ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la wirisi yɛlɛman cogo omikɔrɔn ta fan fɛ o min yɛlɛmali ka ca.

O bɛnna ta ni aw ye KOWIDI-19 sɔrɔ ka sɔrɔ aw bolo cila ka ban, aw bɛ se ka bana tamasiɲɛ minnu sɔrɔ olu bɛ fɛgɛya ni mɔgɔ ta ye mɔgɔ min bolo ma ci ani aw ka dɔgɔtɔrɔsola dali walima saya farati ka dɔgɔ.

Yala ne ka kan ka ban boloci ma walisa ne kana na a kɔlɔlɔ misɛnniw sɔrɔ wa? Yala boloci kɔfɛ kɔlɔlɔ misɛnniw dɔw kuntala ka jan wa?

Ayi, i ma kan ka ban ka i bolo ci walisa boloci kɔlɔlɔ misɛnniw kana se i ma. Boloci kɔlɔlɔ misɛnniw tɛ waati jan kɛ.

N’i ye KOWIDI-19 boloci kɛ ni boloci furaji yamaruyalen ye, o bɛna ni lakanaliba ye bana juguman, dɔgɔtɔrɔsola dali ani saya ta fan fɛ. O lakanali bɛ tali kɛ wirisi yɛlɛman cogo bɛɛ la dɛlita ani omikɔrɔn sen b’u la, olu minnu yɛlɛmali ka ca.

Boloci kɔlɔlɔ misɛnniw bɛ ye tuma caman bolocili tile fɔlɔw la i kɛlen kɔ ka KOWIDI-19 boloci kɛ ni KOWIDI-19 boloci furaji dɔ ye. Kabini mɔgɔ caman bolocili boloda ko fɔlɔ daminɛ na desanburukalo san 2020, boloci furaji hakɛ miliyari 11 de donna mɔgɔw la diɲɛ kɔnɔ olu kɔlɔlɔ misɛnniw kuntala ma janya.

Bolocili kɔlɔlɔw misɛnniw ka fɛgɛ tuma bɛɛ ani o bɛ tamasiɲɛn minnu jira tuma caman olu filɛ: bolo dimin, farigan fitini, sɛgɛn, kunkolodimin ani fasadiminw. O tamasiɲɛw ninnu b’a jira ko i farikolo bɛ ka a yɛrɛ lakana KOWIDI-19 ma. O bɛna taa kɔlɔlɔ misɛnniw tɛ kɛ mɔgɔ bolocilenw bɛɛ la, nka bɛɛ ka lakana hakɛ ye kelen ye.

KOWIDI-19 bana sɔrɔli ye farati ba ye ani a farati ka bon kosɛbɛ ka tɛmɛn kɔlɔlɔ misɛnniw sɔrɔli farati kan olu minnu bɛ sɔrɔ boloci furaji yamaruyalen dɔ sɔrɔli fɛ.

KOWIDI-19 boloci furajiw bɛna ni jolikuru labɛnni ye ne la wa?

Jolikuru labɛnni dɔw kunnafoni sɔrɔla boloci dɔw kɛlen kɔ ni furaji AsitaraZeneka (AstraZeneca) ani Janisɛni (Janssen) Jɔnisɔni & Jɔnisɔni (Johnson & Johnson) tile bisaba boloci kɛlen kɔ. O ɲɔgɔnna kow ka jugu, nka u ka dɔgɔ kosɛbɛ.

A filɛ, ɲininin dɔw y’a jira ko jolikuruli sɔrɔli ka teli i kɛlen ka KOWIDI -19 bana sɔrɔ ka tɛmɛn a sɔrɔlikan KOWIDI-19 furaji dɔ boloci fɛ.

Mɔgɔ minnu sara u kɛlen kɔ ka KOWIDI-19 boloci kɛ, mun bɛ se ka fɔ o ko la?

Sɛgɛsɛgɛliw jɛlenw kɛra KOWIDI-19 boloci furajiw kan walisa fɛn o fɛn bɛ se ka kɛ farati ye u la k’olu bɔ u la, ani u bɛ se ka kɔn bana juguma, dɔgɔtɔrɔsola dali ani saya ma. Boloci kɔfɛ kɔlɔlɔ juguw ka dɔgɔ kosɛbɛ. A tɛ i iko mɔgɔ dɔ ye kɔlɔlɔ jugu sɔrɔ boloci kɛlen kɔ ko b’a jira ko boloci furaji de ye o kɔlɔlɔ sababu ye. A bɛ se ka kɛ k’o kɔlɔlɔ sɔrɔli ye bana kɔrɔlen dɔ nɔ ye.

Yala ne bɛ se ka KOWIDI-19 bana sɔrɔ a boloci furaji dɔ fɛ wa?

Boloci furaji yamaruyalen minnu di la walisa baara kɛ n’u ye, wirisi ɲɛnaman tɛ olu si la min bɛ KOWIDI-19 lase mɔgɔ ma. Ka da o kan, a tɛ se ka kɛ cogo si ko aw ka KOWIDI-19 bana sɔrɔ boloci furajiw fɛ minnu dilannan walisa k’o KOWIDI-19 kelen in kɛlɛ.

Ne ka kan ka KOWIDI-19 boloci furaji jumɛn kɛ?

KOWIDI-19 boloci furajiw bɛɛ ka ɲin walisa k’aw bali bana juguman, dɔgɔtɔrɔsola dali, ani saya ma min bɛ sɔrɔ KOWIDI-19 fɛ. Foroba kɛnɛya ɲɛmɔgɔw bɛ a ɲini mɔgɔw fɛ walisa u ka sɔn boloci furajiw fɔlɔ ma minnu kofɔlen do u ye ani tuma min ka nɔgɔ u ma dɔrɔmu u ka taa u bolo ci.

Aw kana sumaya aw bolocili la fo ni aw ka kɛnɛya baara kɛla y’o ɲinin aw fɛ sabu ni aw sumayala a bɛ se ka kɛ ko aw ka sumaya waati kɔnɔ aw bɛ se ka KOWIDI-19 sɔrɔ.

Bolocili bɛ se k’aw ka ɲɛnamaya kisi. KOWIDI-19 boloci furajiw la ɲuman ye min bɛ i bolo kɔrɔ sisan sisan.

Ni ne ye KOWIDI-19 bana sɔrɔ ka ban, yala a ka kan ne ka ne boloci tun wa?

Ni, a laɲininnen do mɔgɔw fɛ minnu dɛlila ka KOWIDI-19 bana sɔrɔ ka tɛmɛn k’u ka boloci furjiw sendaɲɛw bɛɛ kɛ o kɔrɔ furaji hakɛ dafalen min lajɩninen do. Mɔgɔ minnu dɛlila ka KOWIDI-19 bana sɔrɔ olu farikolo bɛ banakunbɛnnifɛɛrɛ dɔ yiriwa nka o banakunbɛnnnifɛɛrɛ bɛ waati min kɛ ani fagan min b’a la, o tɛ dɔ joona.

Boloci furajiw ye cogoya ɲuman ani cogoya jɔnjɔn ye walisa ka bana juguman, dɔgɔtɔrɔsola dali ani saya min bɛ sɔrɔ KOWIDI-19 k’olu bali.

Ka da o kan, diɲɛ kɛnɛya tɔnba ani kɛnɛya ko ɲɛmɔgɔw bɛ mɔgɔw jija u ka boloci kɛ ka dafa tuma min a bɛ se ka kɛ dɔrɔmu.

Aw bɛ se ka t’aw bolo ci ni aw y’a ye ko KOWIDI-19 tamasiɲɛ foyi tɛ aw la bilen.

Yala an ka kan ka denmisɛnniw ani funnɛkɛniw boloci KOWIDI-19 bana kama wa?

KOWIDI-19 boloci furaji minnu labɛnna denmisɛnnniw ani funnɛkɛnniw kɔsɔn, olu sɛgɛsɛgɛliw bɛ senna. Fo sisan, jamana dɔw bɛ KOWIDI-19 boloci furajiw di denmisɛnniw ani funnɛnkɛniw hali ka sɔrɔ sisan dɔgɔmani bolocili ta fan fɛ bɛ yɛlɛman ka kɛɲɛn ni jamanaw ye.

Bana kɔrɔ tɛ denmisɛn minnu na olu ka KOWIDI-19 bana juguman sɔrɔli ma ca ka mɔgɔkɔrɔbaw ta bɔ. O bɛa ta denmisɛnniw ka boloci kɛ kun ye ka bana yɛlɛmali dɔgɔya.

O bɛna ta a bɛ iko KOWIDI-19 boloci furajiw fagan ka dɔgɔ KOWIDI-19 yɛlɛman cogo omikɔrɔn (omicron) ma. Ka da o kan, denmisɛnw lakanali cogo ɲuman ka fara boloci kan, o ye ko bɛɛ ka taa ɲɛ ka i ka nuntugulan do, nuntugulan min bɛ nun, da, ani bɔnbɔn datugu; ka mɛtɛrɛ kelen do i ni mɔgɔ tɔw ni ɲɔgɔn cɛ; ka tiso nɔgɔn kuru kɔnɔ; ani k’i tɛgɛ ko tuma bɛɛ ni ji ani safunɛ ye.

Den mansaw ani jatigiw ka kan tugu jamanaw ka kuntilenaw nɔfɛ, kuntilenan minnu b’a fɔ ko denmisɛnw kana bila ka taa kalan yɔrɔ la ni u fariw man di u la. Mansaw ani jatigiw ka kan ka tugu kuntilennaw nɔfɛ fana minnu b’a jira ko denmisɛnw bɛ ka KOWIDI-19 sɛgɛsɛgɛli kɛ ni a y’a sɔrɔ bana tamasiɲɛw bɛ ka ye denmisɛnw la ani ka sɛgɛsɛgɛli kɛ yɔrɔw jira u la.

Ni ne ye KOWIDI-19 boloci kɛ ka ban, yala ne ka kan nuntugulan do tun wa? Yala ne ka kan ka yɛrɛ tagan fɛɛrɛ ani fɛɛrɛ wɛrɛw matarafa wa?

Ɔwɔ, i ka kan k’a kɛ. KOWIDI-19 boloci bɛ lakana kɛ bana juguman man, dɔgɔtɔrɔsola dali ani saya ma. U bɛ bana sɔrɔli dɔgɔya ani wirisi yɛlɛmali, hali n’a y’a sɔrɔ k’u fagan ka dɔgɔ bana yɛlɛmali cogo omikɔrɔn kunbɛli ani yɛlɛmali ma. O kosɔn, ani i nafɔ mɔgɔ caman ka boloci ma kɛ ka dafa, nafan b’a la ka taa ɲɛ ka baara kɛ ni fɛɛrɛ tɔw ye mɔgɔw tɔw ka lakana ani e yɛrɛ ka lakana kama.

Mɔgɔ minnu boloci la, walisa k’olu ani mɔgɔ tɔw ka lakana sabati, mɔgɔ bolocilenw ka kan ka taa ɲɛ ka:

• Nuntugulan do, nuntugulan min bɛ nun, da, ani bɔnbɔn datugun,
• Ka mɛtɛrɛ kelen do u ni mɔgɔ tɔw ni ɲɔgɔn cɛ,
• Ka sɔgɔsɔgɔ ani ka tiso nɔkɔn kuru kɔnɔ, ani
• Ka tɛgɛ ko tuma bɛɛ ni ji ani safunɛ ye.

O fɛɛrɛ ninnu nafan ka bon kɛrɛnkɛrɛnnenya la yɔrɔ koorolenw na, minnu jama ka ca ni fiɲɛ do yɔrɔ bɛɛrɛ tɛ ye.

Nutugulan minnu labɛnnen kɛnɛya ko hokumu kɔnɔn ni u bɛ do senɲɛ kelen k’u fili, olu ka ɲin kosɛbɛ ka tɛmɛn nutugulan finilamanw kan lakana ko ta fan fɛ banaw ma, ani ka kɔn ka KOWIDI-19 canrili ma. E ka nutugulan ka kan ka labɛn ka ɲɛ i tamaw kan, i nu, ani i bɔnbɔn walisa ka e bali i kana bana sɔrɔ ani i kana a lase mɔgɔ wɛrɛw ma.

Nutugulan minnu labɛnnen kɛnɛya ko hokumu kɔnɔn ni u bɛ do senɲɛ kelen k’u fili, ni o dɔ tɛ aw bolo, á ye taa ɲɛ ka nutugulan finilaman do min bɛ nu, da ani bɔnbɔn datugu. A ka kan KOSƐBƐ ka nutugulan finilman do o fisa ni nutugulan donbaliya ye.

Aw ka sigida kɛnɛya ko baara kɛlaw ye sariya minnu fɔ, a ye olu bonya tuma bɛɛ.

Walisa ka kunnafoni dafalenw sɔrɔ lakanali fɛɛrɛw kan, kunnafoni jujɔnw minnu bɛ KOWIDI-19 kun kan arajo jɛmukanw ta fan fɛ, á ye olu filɛ ni bɔlɔlɔ dira kan: http://scripts.farmradio.fm/fr/radio-resource-packs/ressources-sur-covid-19/informations-de-base-sur-le-covid-19-pour-la-radiodiffusion/

Yala a bɛ bɛn ka alicɔli min wa i kɛlen kɔ ka KOWIDI-19 boloci kɛ wa?

Ni dɔgɔtɔrɔ dɔ ye diminkunbɛ furaw dɔw sɛbɛn e kun aw ka boloci ɲɛ walima a kɔ, i ka kan ka taa ɲɛ furakɛli lafo ka se a dan ma wa. Ni farigan b’i la, aw ka kan ka makɔnɔli kɛ fɔ i ka kɛnɛya fɔlɔ ɲanni aw ka KOWIDI-19 boloci kɛ.

Yala a bɛ bɛn ka alikɔli min wa i kɛlen kɔ ka KOWIDI-19 boloci kɛ wa?

Daduliya foyi tɛ ye min b’a jira ko n’i ye fɛn dɔ dun walima ka fɛn dɔ min hali alikɔli i ka boloci kɛlen kɔ wala ka kɔn boloci ɲɛ k’o bɛ dɔ bɔ KOWIDI-19 boloci furaji ɲɛ ani fagan la. O bɛna ta alikɔli minni bɛ se ka boloci kɔfɛ kɔlɔlɔ misɛnniw minnu bɛ ye tuma dɔw la k’olu juguya ina fɔ: kunkolodimin ani sɛgɛn. O la kɛnɛya ko dɔnbaga ŋanaw b’a laɲinin ko ka alikɔli minni to ye fo ni boloci furajiw kɔlɔlɔ misɛnnniw tununna ka ban pewu tuma min.

Farikolo bɛ banakunbɛnfɛɛrɛ minnu yiriwa i kɛlen kɔ ka KOWIDI-19 sɔrɔ ka tɛmɛn ani i kɛlen kɔ ka KOWIDI -19 boloci kɛ, danfara jumɛn bɛ olu ni ɲɔgɔn cɛ?

Mɔgɔw bɛ farikolo bana kunbɛn fɛɛrɛ sɔrɔ u kɛnɛyalen kɔ ka bɔ KOWIDI-19 la, o bana kunbǝ fɛɛrɛ fanga ka bon wala a fanga ka dɔgɔ waati dɔw. Farikolo bana kunbɛn fɛɛrɛ min bɛ sɔrɔ i kɛnɛyalen kɔ, o fagan ani a bɛ waati hakɛ min kɛ o bɛ tali kɛ mɔgɔ bɛɛ kelen kelen na, o de b’a to a suda ma teli i ko farikolo bana kunbɛn fɛɛrɛ min bɛ sɔrɔ boloci kɔ fɛ.

KOWIDI-19 ye bana ye min bɛ se ka na ni saya ye ani kɔlɔlɔ wɛrɛw waati kuntaala jan kɔnɔ Mɔgɔ miliyari caman ye KOWIDI-19 boloci furaji yamaruyalenw kɛ lakana kɔnɔ. O bɛna ta, i ka taa i bolo ci o ka fisa i k’a to bana k’i sɔrɔ.

Ni boloci furajiw bɛ ye dɔrɔmu a ye taa aw bolo ci ani aw ka taa ɲɛ ka fɛɛrɛw nafamanw bɛɛ taa walisa k’aw yɛrɛw ani mɔgɔ tɔw lakana.

Mɔgɔ minnu boloci la, olu lakanalen do KOWIDI-19 bana ma waati joli kɔnɔ?

Sisan ɲinininw y’a jira ko mɔgɔ bolocilenw fanba lakanalenba do bana juguman ma, dɔgɔtɔrɔsola dali ma ani KOWIDI-19 bɛna na ni saya min ye o ma, ani o b’a ta kalo saba ka se kalo segin ma i kɛlen kɔ ka boloci kɛ ka dafa a mana kɛ boloci furaji min o min ye.

Nafan b’a la k’a dɔn ko boloci furaji min hakɛ fila ka kan ka kɛ mɔgɔ la, ni hakɛ fɔlɔ kɛra i la, o hakɛ fɔlɔ lakana ma bon k’a hakɛ fila ta bɔ.

Yala KOWIDI-19 furaji bɛ se kana ni jaabi ɲuman ye PCR sɛgɛsɛgɛli walima joli sɛgɛsɛgɛ wɛrɛ sen fɛ wa?

Ayi, KOWIDI-19 boloci furaji foyi tɛ sɛgɛsɛgɛli foyi jaabiw ɲumanw degun, sabu sɛgɛsɛgɛliw ka fɛnbonta ye ka KOWIDI-19 bana laselaw ɲinin, nka u tɛ sɛgɛsɛgɛli kɛ ka dɔn ni mɔgɔ dɔ bɛ ka bana kunbɛ fɛɛrɛw labɛn KOWIDI-19 kama.

Jabɛti (sukarocayabana) bɛ ne la. KOWIDI-19 bɛ se ka mun lase ma danfara la?

Ka kɛɲɛn ni ɲinili kɛlenw dɔw ye sisan, o ɲiniliw y’a jira ko jabɛti bɛ mɔgɔ minnu na k’olu bɛ KOWIDI-19 bana tamasiɲɛ juguw jira ani u ka sa k’a sababu kɛ KOWIDI-19 ye o farati ka bon ka tɛmɛn mɔgɔw kan jabɛti tɛ minnu na. O dulonnen don fan dɔ fɛ sababu la, sababu min ye jabɛti ye o min bɛ banakunbɛfɛɛrɛ fagan cɛn ani ka fara o kan gɛlɛya wɛrɛw jabɛtitɔw ina fɔ jolibolifagan ani bonyalikojugu. O gɛlɛyaw b’a to a bɛ gɛlɛya farikolo ma ka KOWIDI-19 kɛlɛ.

K’a d o kan nafan b’a la jabɛti bɛ mɔgɔ minnu na olu ka kan ka KOWIDI-19 bana sɔrɔli farati dɔgɔya u kɛtɔ ka t́u bolo ci ani ka fɛɛrɛw ta.

Ka fara KOWIDI-19 bolo ci kan, jabɛtitɔw ka kan ka taa ɲɛ ka:

• Nutugulan do, nutugulan min bɛ nu, da, ani bɔnbɔn datugun,
• Ka mɛtɛrɛ kelen do u ni mɔgɔ tɔw ni ɲɔgɔn cɛ,
• Ka sɔgɔsɔgɔ ani ka tiso nɔkɔn kuru kɔnɔ, ani
• Ka tɛgɛ ko tuma bɛɛ ni ji ani safunɛ ye.

Nafan b’a la kɛrɛnkɛrɛnnenya la ka lakanali fɛɛrɛw matarafa yɔrɔw la yɔrɔ minnu datugulen do n’u jama ka ca ani ni fiɲɛ do yɔrɔ ma bo.

Fan wɛrɛ fɛ jabɛtitɔw kakan ka taa ka kan k’aw ka dumuni kɛtaw kɔlɔsi ani u ka ɲɛnamaya kɛcogo ka kɛɲɛ ni dɔgɔtɔrɔw ka kuntilennaw ye ani ɛnsilini (insuline) ani fura wɛrɛw minnu bɛ sɛbɛ u ku u mago bɛ se minnu ma.

Bon bana bɛ ne la sisan ani ne ye bon bana sɔrɔ ka tɛmɛn. Yala ne bɛ se ka KOWIDI-19 boloci kɛ ka sɔrɔ farti tɛ a la wa?

Bon bɛ mɔgɔ minnu na walima u dɛlila ka tɔɔrɔ bon fɛ, olu bɛ se ka taa u bolo ci lakana kɔnɔ. Ɲininkali min bɛ kɛ k’a fɔ ni mɔgɔ min dɛlila ka tɔɔrɔ bon fɛ ni olu bɛ se k’u bolo ci, o jaabi sirilen do boloci furaji suguya la, bon suguya, ni o tigi bɛ furakɛli la halisa bon kama ani n’a y’a sɔrɔ a ka farikolo banakunbɛn fɛɛrɛ bɛ baara kɛ ka ɲɛ.

Ni bon bɛ i la wala n’i dɛlila ka bana bon fɛ, i ka taa i ka dɔgɔtɔrɔ sɛgɛrɛ walima kɛnɛya baarakɛla ɲanni i ka taa bolo ci dɔ kɛ, KOWIDI-19 boloci fana sen b’a la.

VIH (sida banakisɛ) bɛ ne la. Yala ne bɛ se ka KOWIDI-19 boloci kɛ lakana kɔnɔ wa?

Ɲininli caman minnu ye KOWIDI-19 boloci furajiw sɛgɛsɛgɛ walisa k’u ɲɛ ani u kasara taɲan sɛbɛnbtiya, o ɲininliw ye mɔgɔ hakɛ dɔgɔmani ko fɔ sida banakisɛ yera minnu na. O ɲininliw y’a jira ko KOWIDI-19 boloci furajiw minnu yamaruyalen do diɲɛ kɛnɛya tɔnba fɛ ko farati foyi tɛ boloci furajiw la sida banabatɔw ta fan fɛ.

Boloci furaji yamaruyalen foyi tɛ ye ko wirisi ɲɛnaman bɛ min na ni o bɛ KOWIDI-19 lase mɔgɔ ma. K’a da o kan farati foyi tɛ boloci furaji ninnu na ka ɲɛsin mɔgɔw ma minnu ka farikolo banakunbɛnfɛɛrɛ fagan ka dɔgɔ, ina fɔ sida bana kisɛ (VIH) bɛ minnu na i ko bɛ ten mɔgɔw ta fan fɛ.

KOWIDI-19 boloci furajiw tɛ antieretorowiro (antirétroviraux) fagan dɔgɔya. Sida bana bɛ mɔgɔ minnu na olu ka kan ka taa ɲɛ ka antieretorowiro (antirétroviraux) ta u bolocilen kɔ ka kɛɲɛn ni dɔgɔtɔrɔw ka ladili kanw ye.

VIH (sida banakisɛ) bɛ ne la. Yala ne ka kan ka fɛɛrɛw kɛrɛnkɛrɛnnen dɔw ta walisa ka ne lakana KOWIDI-19 ma wa?

Tiɲɛ do sida bana bɛ mɔgɔ minnu na olu ka KOWIDI-19 bana juguman sɔrɔli ka bon. K’a da o kan nafan b’a la olu ye ani fana mɔgɔ bɛɛ ye ka taa ɲɛ ka tugu bana kunbɛli fɛɛrɛw ninnu la:

• Nutugulan do, nutugulan min bɛ nu, da, ani bɔnbɔn datugun,
• Ka mɛtɛrɛ kelen do u ni mɔgɔ tɔw ni ɲɔgɔn cɛ,
• Ka sɔgɔsɔgɔ ani ka tiso nɔkɔn kuru kɔnɔ, ani
• Ka tɛgɛ ko tuma bɛɛ ni ji ani safunɛ ye.

KOWIDI-19 fiɲɛ bana waati la, sida bana bɛ mɔgɔ minnu na olu ka kan ka taa ɲɛ ka antieretorowito (antirétroviraux) ta ka kɛɲɛ ni dɔgɔtɔrɔw ka ladilikanw ye.

Ni ne ye bolo ci ni bolo ci furaji Gamelaya (Sputnik V) ye, ne bɛ sida bana kisɛ VIH sɔrɔ wa?

Ayi. Cogo sila mɔgɔ tɛ VIH sɔrɔ k’a sababu kɛ KOWIDI-19 bolo ci furaji dɔ ye.

O bɛna ta san 2022 awirilikalo la, Farafinna tilebin jamana (Afrique du Sud) tun ma sɔn ka boloci furaji Gamelaya (Sputnik V) yamaruya, barisa ɲiniliw dɔw y’a jira ko a bɛ ka dɔ fara VIH jali farati kan. Kalan dɔnibatigiw bɛ taa ɲɛ ka o ko ɲɛɲinnin.

Ka bɔ i nɔ na o ye gɛlɛya ye ne ma ani ka taama ka taa yɔrɔ dɔ la o ka gɛlɛ ne ma. Ne bɛ se ńka ńbolo ci ńka so wa?

Jamana bɛɛ ni a ka boloda cogo do ka kɛɲɛ ni boloci yɔrɔw ye mɔgɔw bɛ se ka t’u boloci yɔrɔ minnu na. Walisa ka kunnafoni jɔnjɔnw sɔrɔ boloci furajiw sɔrɔli kola aw ka mara la, á ye aw ka sigida kɛnɛya ko baara kɛla sɛgɛrɛ.

Yala kɛnɛya siratigɛla, danfara bɛ cɛw ani musow ni ɲɔgɔn KOWIDI-19 kɔlɔlɔw ta fan fɛ wa?

Kalandɔnibaa ŋanaw ma danfara ko fɔ min bɛ tali kɛ cɛw ani musow kɛ cogo la u kɛlen kɔ ka KOWIDI-19 bana sɔrɔ. Nka nafan b’a la k’a jira ko KOWIDI-19 ye farati ba ye cɛw ani musow ta fan fɛ, cɛmaniw ani musomaniw ta fan fɛ. Bɛɛ bɛ se ka KOWIDI-19 sɔrɔ, k’a bana juguman, dɔgɔtɔrɔsola dali, hali ka saya sɔrɔ min sababu ye KOWIDI-19 ye.

KOWIDI-19 fiɲɛbana kɛra waati gɛlɛn ba ye. Ne bɛ se ka dɛmɛn sɔrɔ wa?

KOWIDI-19 fiɲɛbana kɛra hakiliɲamin waati ba ye. Ni aw farifagalen do, ni aw jɔrɔlen do, ni aw hakili degunnen do walima n ‘aw hakili ɲaminnen do á ye taa aw ka sigida kɛnɛya so baarakɛbaa dɔ sɛgɛrɛ walisa baarada minnu bɛ o tɔɔrɔ suguyaw ko ɲɛnabɔ k’olu dɔn. Cakɛda minnu ka baara bɛ ɲɛsinlen do mɔgɔ hakilidegunnenw dɛmɛni ma, olu bɛ yɛlɛman ka kɛɲɛn ni jamana bɛɛ kelen kelen cogo ye, hali jamana kelen yɛrɛ kɔnɔ.

Sifaya ani furajiws KOWIDI-19 kama

Yala ne bɛ se ka KOWIDI-19 boboci kɛ kasɔrɔ ńkɔnɔman do wa?

Ɔwɔ. Aw bɛ se ka KOWIDI-19 bolo ci kɛ lakana kɔnɔ ni aw kɔnɔman do. Kalan dɔnibaa ŋanaw bɛ taa ɲɛ ka sɛgɛsɛgɛli kɛ KOWIDI-19 boloci furajiw kun kan walisa k’a dɔn ni farti tɛ a kɛli la muso kɔnɔmanw ta fan fɛ, ani u ma lakana ko gɛlɛya foyi ye o ko ta fan fɛ.

Nafan bɛ muso kɔnɔmanw ka boloci la kɛrɛnkɛrɛnnenya la, barisa, kɔnɔmaya waati la musow bɛ se ka bana juguman sɔrɔ ka sababu kɛ KOWIDI-19. Ani fana a bɛ se ka kɛ k’o musow kɔnɔmanw ka jigi joona k’a sɔrɔ u jiginni waati ma se walima ka gɛlɛyaw sɔrɔ kɔnɔmaya waati la n’a y’a sɔrɔ u ye KOWIDI-19 sɔrɔ u kɔnɔma. KOWIDI-19 boloci ye cogoya jɛlen ye ani min sɛbɛntiya la muso kɔnɔmanw kosɔn walisa ka faratiw bali.

Yala KOWIDI furajiw bɛ ne kɛ densɔrɔbali ye walima ka ne ka kulusi jala fagan dɔgɔya wa?

Ayi, KOWIDI-19 boloci furajiw TƐ aw kɛ densɔrɔbaliw ye u tɛ aw ka kulusi jala fagan dɔgɔya. Daduliya FOYI tɛ ye min b’a jira ko boloci furajiw bɛ muso kɛ konna ye walima ka cɛ ka kulusi jala fagan dɔgɔya.

Ni ne bɛ sinji di den, ne bɛ se ka KOWIDI-19 boloci kɛ wa?

Ɔwɔ. I bɛ se ka KOWIDI-19 boloci kɛ n’i bɛ sinji di den ma. Boloci furaji minnu yamaruyalen do, KOWIDI-19 wirisi ɲɛnaman tɛ olu si la. O bɛ a jira ko muso minnu bɛ sinji di den ma n’u bolocilen do ko farati foyi tɛ k’olu ka KOWIDI-19 lase u denw ma u kɛtɔ ka sinji d’u man. A bɛ se ka kɛ ko denba minnu bolo cilen do k’olu ka banakisɛlakarilan minnu bɛ sinji la lase u ka sinmindenw ma. O bɛ se ka dɛmɛn do simindenw lakanali la KOWIDI-19 ma.

Muso minnu bɛ u ka laada waati, yala a ka ɲin olu ka KOWIDI-19 boloci kɛ wa?

Ɔwɔ, KOWIDI-19 boloci ye lakanali ye muso laadatɔw ma KOWIDI-19 kɛlɛli kama. Ni muso ka kan ka taa a bolo ci don min hali ni a ye a ka laada ye o don fana, a ka kan ka taa a boloci.

Kalo laada TƐ sababu ye walisa i ka i ka KOWIDI-19 boloci sumaya.

Hakɛw (furaji hakɛ)

Furaji hakɛ fila bɛ ne lakana ka tɛmɛ hakɛ kelen kan wa?

KOWIDI-19 boloci furajiw la caman bɛ furaji hakɛ fila de ko fɔ minnu ka kan ka kɛ dɔgɔkun fila furancɛ la, hali ka sɔrɔ boloci furaji Jasɛni (jɔnisɔni & jɔnisɔni) (Johnson & Johnson) bɛ hakɛ kelen de ko fɔ.

Ka furaji hakɛ kelen kɛ boloci furaji hakɛ fila ta la, o lakana man bon kosɛbɛ banakisɛw sɔrɔli ko ta fan fɛ ani bana juguman ko ta fan fɛ.

O bɛna ta mɔgɔ minnu ye boloci kɛ k’a dafa KOWIDI-19 kama olu bɛ se ka KOWIDI-19 sɔrɔ ani k’a lase mɔgɔ wɛrɛw ma. Nka boloci bɛ faratiw dɔgoya kosɛbɛ.

Mɔgɔ minnu bɛ boloci furaji hakɛ dafalenw kɛ olu tɛ lakana dafalen sɔrɔ fɔ dɔgɔkun fila ka se dɔgɔkun naani ma u kɛlen kɔ ka u ka furaji hakɛ laban sɔrɔ. O waati kɔnɔ u farikolo bɛ banakisɛlakarilanw nafamanw labɛn walisa ka KOWIDI-19 kɛlɛ.

Yala a bɛ bɛn ka furajiw ɲagami ɲɔgɔnna wa, misali la ka furaji hakɛ fɔlɔ ta furaji dɔ la ani ka furaji hakɛ filannan ta furaji wɛrɛ la?

Kalandɔnbaa ŋanaw bɛ ka ɲininliw kɛ walisa ka dɔn ni farati tɛ KOWIDI-19 furajiw ɲagaminni la ɲɔgɔnna. Kuntilenan minnu bɛ o ko ta fan fɛ olu bɛ yɛlɛman ka kɛɲɛn ni jamana bɛɛ cogo ye. Á ye kow kɛ ka kɛɲɛ ni aw ka sigida kɛnɛya ko ɲɛmɔgɔw ka kuntilenanw ye tuma bɛɛ.

« Furaji hakilijigi hakɛw » walima « hakilijigi pikiriw » ye mun ye?

KOWIDI-19 boloci dafalen kɔrɔ ye i ka kan ka furaji hakɛ min boloci kɛ ka kɛɲɛn ni furaji ka hakɛ laɲininen ye walisa i ka lakanali dafalen sɔrɔ wirisi kama. Ka kɛɲɛn ni boloci furajiw fan ba ye ina fɔ AsitaraZeneka (AstraZeneca) ani modɛrina (Moderna) o furaji ka boloci dafalen ye hakɛ fila kɛli ye. Furaji wɛrɛw ta fan fɛ i na fɔ Janisɛni (Janssen) Jɔnisɔni & Jɔnisɔni (Johnson & Johnson), ale ta fan fɛ ale ka boloci dafalen ye furaji hakɛ kelen kɛli ye.

«Hakilijigi furaji hakɛ»walima «hakilijigi pikiri» o ye KOWIDI -19 furaji hakɛ ye min bɛ kɛ ka fara boloci dafalen kan. I ko KOWIDI-19 boloci furajiw bɛ lakana min kɛ o tɛ mɛn kosɛbɛ jamana dɔw bɛ hakilijigi pikiri kɛ u ka jamanadenw na walisa k’u dɛmɛn u lakanalen ka to wirisi kɛlɛli kama.

KOWIDI-19 ka jugu mɔgɔ minnu ma kɛrɛnkɛrɛnnenya la, yala o mɔgɔw mago bɛ farakan furaji wɛrɛw la wa?

KOWIDI-19 ka jugu mɔgɔ minu ma kosɛbɛ, ina fɔ mɔgɔ minnu ka farikolo banakunbɛnfɛɛrɛ fagan ka dɔgɔ olu tɛ banakunbɛn cogo dafalen sɔrɔ boloci dafalen kɔ. K’a da o kan olu ka kan ni farakan furaji hakɛ dɔ wɛrɛ ye walisa k’u lakana.

O farakan furaji ni hakilijigi pikiri tɛ kelen ye. Ale sen bɛ boloci furaji sendaɲɛw la ka ɲɛnsin mɔgɔw ma mɔgɔ minnu farikolo tɛ se ka lakanali wasalen sabati furaji hakɛ kelen walima hakɛ fila sɔrɔlen kɔ. O farakan furajiw bɛ o mɔgɔw dɛmɛn ka lakanali ɲuman labɛn KOWIDI-19 kɛlɛli kama.