Kunnafoni sɛbɛn : Malosɛnɛli ani a kaanen kɔ baaraw

Script

Ɲɛbila kuma:

• Malo ye suman ye min sen bɛ binkɛnɛman fɛnw ka duba la ani malosifa do* min bɛ Oryza suguya la ni o bɛ bɛn malo suguya fila sɛnɛlen ma: Oriza sativa o jujɔn ye Azi ye, o ye malo ye min sɛnɛlen do kosɛbɛ diɲɛ kɔnɔ ani Oryza glaberrima walima Afiriki malo, o jujɔn ye Afiriki ye ani a senɲɛ fɔlɔ ka kɛ sokɔnɔ fɛn ye o kɛra jɛkɛnɛ jilamanw la Nijɛri badawolo la Mopti kɛrɛ fɛ Mali la.
• Mali la kɛmɛnkɛmɛn sigi la malo sɛnɛlenw na 60% ye l’Oryza glaberrima
• Afiriki woroduguɲanfan na, Mali bɛ jate iko jamana min ka sɔrɔ ka bo dugukolo ko ta fan fɛ ani jiko ta fan fɛ. Jamana caman ani kɛɲɛrɛye cakɛda caman bɛ ka baara kɛ malosɛnɛ hokumu kɔnɔ Mali la kɛrɛnkɛrɛnnenya la Nijɛri Ofici mara kɔnɔ, fo dugukolo tari miliyɔn fila bɛ se ka sɔrɔ jila malosɛnɛ kama.
• Malo sɛnɛ suguya fila bɛ Mali la:

• Malo sɛnɛli yɔrɔlabɛnnenw na: O yɔrɔw la ji kɔlɔsililen do cogoya dɔw la minnu ni Nijɛri baji dolen ɲɔgɔnnan na. Jibɔyɔrɔbaw bɛ marayɔrɔ dɔw la, jibɔyɔrɔ misɛnninw bɛ yɔrɔ wɛrɛw la, ani jibɔyɔrɔ dɔw fana bɛ Senegali baji kan.
• Nijɛri baji marayɔrɔ jimanw ka malosɛnɛ cogo kɔrɔ jɛkɛnɛbaw kan jamana saheliyanfan fɛ ani sanji malo min bɛ sɛnɛ Sikaso, kulikoro, Kayi maraw la ani Segu mara yɔrɔ fan dɔw la.

• Mali kɔnɔ malosɛnɛ hakɛ tɛmɛnan tɔni 727140 san 1999 ka se tɔni 2 076423 san 2012 ni tɔni 650000 min bɔra Nijɛri Ofici la.
• Hali ka sɔrɔ kɛmɛnkɛmɛn sigi la Mali ma se ka 15% bila baara la a seko la malo senɛ ta fan fɛ, a bɛ ka malo lase Afiriki tilenbi ɲanfan jamana caman ka sugu la, Burikina Faso bɛ olu, Moritani bɛ olu la, Senegali bɛ olu la ani Kolowari jamana, o b’a to an ka miiri ko Mali bɛ se ka kɛ Afiriki tilebinyanfa malo jiginɛ ye.
• Afiriki malo ɲɛ sanulaman do ani a kisɛw ka jan sanni u ka mɔ ani k’u wɔrɔ. Ni u wɔrɔla, malo suguya caman kisɛw jɛlen do.
• Malo bɛ jɔyɔrɔba ta mali sɔrɔ ta fan fɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la Segu mara la, Mopti, mara la Gao mara ani Sikaso mara fan dɔ.
• Malosun janya hakɛ bɛrɛbɛnnen bɛ yɛlɛman mɛtɛrɛ 0,4 ani mɛtɛrɛ 0,5 cɛ, hali ni tuma dɔw malosun dɔ janya bɛ se ka se mɛtɛrɛ kelen ma. A ka waati bɛ yɛlɛman yɛlɛman kalo saba ani kalo wɔrɔ cɛ. Ka suma ni jiri dunta tɔw ye, malo bɛ falen dugukolo sumalenba yɔrɔw la.
• Malo bɛ jɔyɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnen na Mali sɛnɛfɛnw sɛnɛni ko ta fan fɛ. N’i ye Mali sɛnɛfɛn sɛnɛlenw sigi sigiyɔrɔma saba ye, malo bɛ sigiyɔrɔma kelen ta hakɛ ko ta fan fɛ. A bɛ jɔyɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnen na fana jamana kɔnɔ dumuni kɛta kɔrɔlenw ta fan fɛ, jango dugubaw la ani malosɛnɛ marayɔrɔbaw la. San kɔnɔ malosɛnɛnen hakɛ yɛlɛmana tɔni miliyɔn 1,5 ka se tɔni miliyɔn 2 ma ni san laban ninnu na, ani a bɛ jɔyɔrɔ 93% kɛmɛnkɛmɛnsigi la ka ɲɛsin jamana kɔnɔ magow ma.

 

Mun na nafan bɛ nin kuman kun in na lamɛnbaaw ye?

Malosɛnɛlaw kɛtɔ ka nin gafe in kɔnɔ walew bila baara la, u bɛ se ka u ka sɔrɔ ani u ka bolo fɛɛrɛw yiriwa. Wale minnu nafa ka bon kosɛbɛ olu ye :

• Ka baara kɛ ni siw ye minnu bɛ se ka jɔ ka waati yɛlɛman degun kun ani ka cogoya gɛlɛn wɛrɛw kun.
• Ka baara kɛ ni nɔgɔmafɛnw ye (nɔgɔ gasan, dugujukɔrɔnɔgɔw) waati bɛnnen la ani ni hakɛ bɛnnen ye.
• Danni kɛlen jurusira fɛ ni angɛrɛ nɔgɔ hakɛ fitini ye.
• Ka baara kɛ ni bɛgandaba sama ta ye siɲɛnni ani yugubali kama.
• Ka baara kɛ ni fɛɛrɛw ye minnu bɛ dɔ bɔ waati yɛlɛman kɔlɔlɔw la ani ka sɛnɛfɛnw sɛnɛni waati bɛrɛbɛn ni waati kunannfoni ko cogoya ye, jidagayɔrɔw yiriwali ni digi fitiniw ye foro lamini na ani dugukolo tiɲɛnenw labɛnni ni digɛn-digɛnni* fɛɛrɛw ye.
• Ka malo sɛnɛ ni nakɔlafɛnw sɛnɛni do ɲɔgɔnnan jɛkɛnɛw la, bɛ se dɛmɛn do dugukolo nɔgɔmayali ma ani ka dɔ bɔ bɔgɔbɔgɔli ani binjuguw nɔ na.
• Ka mansin ko do malosɛnɛ na ani ka sɛnɛkɛlaw kalan.

Diɲɛ kɔnɔ, Azi malo kɛmɛsarada la 95% bɛ sɛnɛ maloforow la ni jiko labɛnni ye, ka sɔrɔ malo kɛmɛsarada la 80% ka se 85% min bɛ sɛnɛ Afiriki kɔnɔ, o bɛ sɛnɛ sanji waati la. Afiriki kungo malo bɛ se ka falen hali waati la kɔ daw la, ani u bɛ kɛ si jujɔnw marayɔrɔ ye baara bɛ se ka kɛ ni min ye walisa ka malo si jujɔn yiriwali porogaramu yiriwa. Malo suguya 40000 minnu sɛnɛlen do diɲɛ kɔnɔ, suguya 100 ni kɔ ye Afiriki taw ye.

Jate nafaman dɔw

• Malo sɛnɛ bɛ dɛmɛn do Mali PIB ma ka se 5% ma kɛmɛnkɛmɛn sigi la ni o bisigi bɛ bɛn miliyari 220 cfa wari la (ni o bɛ bɛn dolari wari miliyɔn 380).
• Jamana kɔnɔ mɔgɔ kelen ka malo dun ta yɛlɛnan ka bɔ kilogaramu 30kg la san 1990 ka se kiligaramu 69,7 kg san 2010, a sera kilogaramu 79,35kg ma san 2013 ani a sera kilogaramu 83kg san 2016/17 la.
• O yiriwali sirilen do sigida sugu cogo la o min bɛ bonya ka taa fɛ ni malo ɲininli ye mɔgɔw fɛ dugubaw la ani sɛnɛkɛ yɔrɔw la.

• Dɔ farali Mali jamanaden kan ni teliya ye o bɛ nɔba bila malo ɲininli la o min tun jaminɛnan ka se tɔni miliyɔn kelen ɲɔgɔn ma san 2018 la.

• Faantaya kɛlɛli fɛɛrɛ min bɛ Mali la, o ye malo jate iko sɔrɔ yiriwali sababu, jaango min bɛ tali kɛ kɔkan fɛn bɔ taw cayali la. O fɛɛrɛ ani jago kɛtaw cayali ka ɲɛsin dugubaw ma bɛ se ka sɛnɛkɛlaw dɛmɛn k’u yɛrɛw ka sɛnɛkɛ dugukolow sɔrɔ u yɛrɛw ye.
• Mali sɛnɛ ko min ye yiriwali dɔn ka ta san 2002 la ka se san 2006 ma ni kɛmɛnsarada la 7,3% ye, o bɛ sinsin kɛrɛnkɛrɛnnenya la malo ani kaba kan.
• Malo ye sɛnɛfɛn la dun ta ba ye dugubaw la ani dumunikɛlaw bɛ jamana yɛrɛ ka malo sɛnɛlen de fɛ. O ɲɛnawolomali nɔ bɛ ye jamana kɔnɔ malo sɔgɔn ko la, a bɛ nafan do malosɛnɛlaw ka sɛgɛn la, a bɛ baaraw di ani a bɛ dɛmɛn do sigida lamini marali la. Dɔncogo dɔw bɛ jamana ka malosɛnɛlen la (a diya, a kasa, a yecogo o na ɲɔgɔnw.) o min ka di a dunbaaw ye.
• Malo ye sɛnɛfɛn ye min dunlen do kosɛbɛ diɲɛ kɔnɔ ani a jɔyɔrɔ ka bon Afiriki tilenbin jamanaw ka sɔrɔ la, jango duguba kɔnɔna ani sɛnɛkɛ yɔrɔw ka dumuni ko ta fan fɛ. Farikolo jɔlan/sinsinnan, fagan, timiman, tulumanfɛn ani sodiyɔmu sɔrɔ yɔrɔ do. Witamini B1, B2, B6 et B9 bɛɛ bɛ malo la ani fana potasiyomu ani maɲeziyɔmu b’a la.

Gɛlɛyaba minnu sirilen do malosɛnɛ la

• Malosɛnɛ cogoya faban bɛ gɛlɛyaw kunbɛn minnu sirilen fɛnɲɛnamaniw ka degun na, dugukolo ka nɔgɔ ko dɛsɛ ani binjuguw ka degunba.
• Mali malo fanba bɛ sɛnɛ jiko labɛnnen marayɔrɔw la, nka sɔrɔ bɛ ka jigin o mara yɔrɔw k’a sababu kɛ dugukolow kɔgɔ ko ye.
• Malosɛnɛnɛla minnu bɛ sanji jɛ-kɛnɛ yɔrɔw la olu bɛ u sinsin sanji ko kɔlɔsili kan. O ye laadala malosɛnɛ kɛcogo kɔrɔ ye, a bɛ gɛlɛyaw sɔrɔ minnu sirilen do dugukolo nɔgɔ dɛsɛ la ani waati yɛlɛma kɔlɔlɔw i n’a fɔ ja ani ji walankataliw.
• Jɛkɛnɛ malosɛnɛ sɔrɔ ka dɔgɔ ka sababu kɛ sanji ko lahalayaw juguw ye (ji walankatali walima ja).

• Dugukolo minnu bɛɛ bɛ malo sɛnɛ kama Mali la, olu bɛɛ bɛ dugukolo bɔgɔbɔgɔli/sɔgɔli ani jaw ka fagan kɔrɔ a kɛra kulu sanfɛ dugukolow ye walima duguma kɛnɛbaw.
• Sigida dɔw la dugukolo sɔrɔbaliya walima dugukolo hakɛ fitini sɔrɔli bɛ dan sigi malosɛnɛ yiriwali la.
• Gɛlɛya wɛrɛw bɛ tali kɛ jiko kɔlɔsili la, bagajiw sɔrɔli gɛlɛya ani u labaarali hakɛ fitini, banaw i n’a fɔ malokisɛ ɲɛ nɛrɛmugulaman caman, malosuguya yiriwalew sɔrɔbaliya ani bagajiw sɔgɔn yɛlɛli. Afiriki sahara woroduguyanfa fɛ, malokisɛ ɲɛ nɛrɛmugulaman banakisɛ jugumanbaw bɛna ni bɔnɛba ye malo sɛnɛ ma.

 

Cɛ ni muso ko malosɛnɛ ko ta fan fɛ

• Mali la ani Afiriki, jɔyɔrɔba bɛ musow bolo malosɛnɛ baara la, malo turu sen bɛ o la, siɲɛni sen bɛ o la, feereli sen bɛ o la ani malo kama jali sen bɛ o la.
• Musow n’u ka sendoliba bɛɛ malosɛnɛ la, dansigilen do u la:
• Dugukolo ko la: Mara yɔrɔ dɔw la, laadaw kosɔn, musow ka dugukolo sɔrɔta ye dugukolo cɛnnenw ye ani o fana la o dugukolow bɛ singa u ma de. Laada dɔw la hakɛ tɛ musow bolo dugukolo sɔrɔ la, dugukolo mana kɛ suguya o suguya ye. Kabini san 2013 komite dɔ bɛ ka baara o ko ta fan fɛ walisa k’o ɲɛnawolomali kɛlɛ ka bɔ musow kun kan dugukolo sɔrɔli ta fan fɛ ani nafolomafɛnw i n’a fɔ sɛnɛkɛminɛw, bagajiw, ani si kuraw.
• Wari nafolomafɛnw (ka cogoya sɔrɔ sɔrɔw kɔlɔsili la ani juruw ta ta sɔrɔli).
• Dɔniyaw ani kokɛcogo: kalanw sɛnɛ ko canrili cakɛdaw.

Waati yɛlɛman kɔlɔlɔ ɲɛsigilen malosɛnɛ ta fan fɛ

I n’a fɔ sɛnɛfɛn tɔw, waati yɛlɛman bɛ kɔlɔlɔ jugu se malasɛnɛ ma.

• Funteni bɔ ko jugu bɛ se ka na ni malosun bolofaraw* ka den kɛ baliya ye, ka dɔ bɔ malokisɛ ɲɛ la ani o cogo la dɔ bɛ bɔ sɔrɔ la.
• Hali ni malo bɛ falen ka ɲɛ sumaya hokumu kɔnɔ, jinso minnu bɛ bali ka cun ka sababu kɛ ji hakɛ yɛlɛli barasiw dayɛlɛli ani jitɛmɛn siraw walisa ka jiwalankatali kɔlɔsi, olu bɛ malosɛnɛ gɛlɛya. Yɛlɛmalibaw bɛ ye sanji ko ta fan fɛ ka bɔ waati dɔ la ka se dɔ ma. Ani ji jigini bɛ nɔbila jugu lase malosɛnɛ ma min dulonnen do jiko labɛnni la o min bɛ bɔ Selingue ani Markala baraziw la.
• Waati yɛlɛman kɔlɔlɔ dɔ min ye ji dɛsɛ ye ani sanji tugutugu bali ɲɔgɔn na o bɛ dɔ fara malo ka bana cayali ani a juguyali kan ani fɛnɲɛnamaniw cɛnnikɛlaw. Ka fara o bɛɛ kan, malo bila kojugu bin cɛman bɛ se ka kɛ o min bɛna ni ɲɔgɔnda ye malo ani binjuguw cɛ.

 

Kunnafoni lakikaw malosɛnɛ kun kan

Dugukolo labɛnnin

Malosɛnɛ yɔrɔw la minnu ka binjuguw sijan taw ka ca kosɛbɛ (misali la Cyperus, Paspalum distichum ani Cynodon dactylon suguyaw), malo kaannen kɔ dɔrɔmu á ye foro ci (k’a wuguba) ni daba disikilaman ye walisa ka binjuguw dili bila tile kɔrɔ. Walima, á ye baara kɛ ɲɛki (arato) walima daba ni kuru. (sɛbɛnni: sanni aw ka taa ɲɛ ni jɛmukan jɛsɛnni ye, arajo jɛmukan laselaw ka kan ka ɲininliw kɛ sigida binjuguw cayaliba kun kan ani u tɔgɔw sigida kanw na).

• Walisa ka binjugu sunw ani u kisɛw ani fana fɛnɲɛnamaniw cɛnnikɛlaw dɔw fanw ani ntumuw cɛn:

• Á ye baara kɛ ni kɛnɛkan kɛlɛkɛ fɛɛrɛw i n’a fɔ binw jali ani jan dali,
• Ka baara kɛ ni mansinman fɛɛrɛ dɔw ye (siɲɛnni, balinanfɛnw) ani
• Ka malo kaannen kɔ ɲamaɲamaw jɛni, ni a ma kɛ ten, misali la: walisa ka banajuguba dɔ ko ɲɛnabɔ walima ka cɛnnikɛ fɛnw ko ɲɛnabɔ.
• Á ye digi dilan foro cili (laburu) kɛlen kɔ.O bɛ dɔ bɔ binjuguw nuguli la walima u falenni la. A ye baara kɛ ni dabanikuru ye walima bɛganw bɛ daba min sama.
• Walisa ka dɔ bɔ cɛnnikɛfɛnw ka cɛnni nɔ la, á ye nakɔfɛnw kɛ ka kɔfalenni kɛ jiman yɔrɔ labɛnnenw la ani ni sɛnɛfɛnw ani kumafɛnw ye jɛkɛnɛw la.
• Á ye nɔgɔ do dugukolo nɔgɔtanw la, ni a bɛ se ka kɛ, á ye baara kɛ simi nɔgɔw ye walima nɔgɔ gansan (sunukunna nɔgɔ).
• Á ye jiko labɛn foro la a bɔrɔkɔli* kama sanni turuli tuma ka se.

Turuli

Suguya ɲuman ye suguya ye min bɛ bɛn malosɛnɛ yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ ma, waati kunkan kow bɛ o la ani dugukolo kunkan kow ani min bɛ bɛn sɛnkɛlaw ani sɛnɛfɛnw dunbaaw ka laɲininw ma kosɛbɛ. Suguya min sɔrɔ ka bon o kɔrɔ tɛ k’o suguya ye ɲuman ye sɛnɛkɛla ma. Suguya ɲɛnatɔmɔli ni sababuw la:

• Ji sɔrɔli (sanji malo walima malo padi)
• dugukolo suguya
• Sigi yɔrɔ ko
• Malo bɛ sɛnɛ du ka dunta kosɔn wa walima feereli kosɔn
• falen ta hakɛ
• tile hakɛ fo ka se a kɔgɔli ma
• malo sun janya hakɛ
• kisɛw ɲumanya cogo
• ka se ka jɔ ka cɛnnikɛ fɛnw ani banaw kunbɛn
• sɔrɔta hakika
• ɲumanya dunni ta fan fɛ ani baloli ta fan fɛ;
• sɔrɔ ta furakɛli kama malo kaannen kɔ (wɔrɔli, jali, wolomali, o na ɲɔgɔnanw)
• seko walisa ka se ka sugu ka ɲumanyako sariyaw bato
• malo kisɛ ɲɛ cogoya (jɛman waliman sanuman)
• Dɔ farali malokisɛ janya kan tobili kɔ;
• seko ka se ka marali kɛ waati jan kɔnɔ
• sɔgɔn

Á ye baara kɛ si ɲumanw ye, minnu ma cɛn fɛnɲɛnamaniw fɛ, ani fɛn suguya wɛrɛ foyi tɛ min na (bin kisɛ juguw, bɛlɛkisɛw ɲamanw, o n’a ɲɔgɔnanw) Sanni ka danni kɛ, á ye jɛya a la ko si ɲumanya kɛmɛsarada la bɛ (80% san fɛ). Á ye u ka ɲumanya sɛgɛsɛgɛ aw kɛtɔ k’u bila ji la k’a filɛ. Kisɛ minnu bɛ fogo ji san fɛ á ye olu fili.

Mali la, Sɛnɛkɛ yɔrɔ Sɔrɔ ko Cakɛda (IER) ka porogaramu min bɛ ɲininli kɛ malo kun kan, o ye malo suguya dɔw yiriwa minnu sɔrɔ ka bo kosɛbɛ ani ni u bɛ bɛn sigida sɔrɔcogo ma ani sɛnɛ min bɛ kɛ ni a tɛ fiɲɛ nɔgɔ*.

• Jila malo: o ye malo suguya ye min bɛ se (tile 130 ka se tile 135 jate ma) ani a ka sɔrɔ ka ca (tɔni 9 ka se tɔni 10 ma tari kelen o tari kelen), i n’a fɔ sahelika, jama Jigi, ani NERICA L-IER-2

• Sɛnɛ ko fila malo suguya: o ye malo suguya ye min bɛ se (tile 120 ka se tile 135 jate ma) ni sɔrɔ ye min bɛ se tɔni wɔɔrɔ ma tari kelen o tari kelen (misali Niɔnɔka) ani malo si teliman do (tile 110 ka se tile 125 ma) ni sɔrɔ ye min bɛ taa tɔni duuru la ka se wɔɔrɔ ma tari kelen o tari kelen, sambala malo sen bɛ o la, NERICA L – IER – 1 sen bɛ o la.
• Jɛkɛnɛ malo ani sanji malo: malo suguya do min bɛ bɛn (tile 120 ma), Wassa (tile 110), Niɔnɔka (tile 120) ani NERICA 4 (tile 100) ka kɛɲɛ ni ji hakɛ ye jɛkɛnɛw kan. Malo suguya telimanw (tile 95 ka se tile 120 ma) sanji ko hokumu dɔrɔmu kɔnɔ. O malo suguyaw ka sɔrɔ bɛ yɛlɛman tɔni 3 ka se tɔni 4,5 ma tari kelen o tari kelen.

Malo suguya minnu bɛ ye ka caya, olu ye:

• Kogoni 91-1: tile 135 ni sɔrɔ ye min bɛ taa tɔni 6 ka se 10 ma tari kelen o tari kelen
• Adny11: tile 120 ni sɔrɔ ye min bɛ taa tɔni 4 ka se 7 ma tari kelen o tari kelen
• Wasa: tile 110 ni sɔrɔ ye min bɛ taa tɔni 5 ka se 7 ma tari kelen o tari kelen
• Niɔnɔka: tile 120 ni sɔrɔ ye min bɛ taa tɔni 5 ka se 9 ma tari kelen o tari kelen
• Nerica L1-IER: tile 125 ni sɔrɔ ye min bɛ taa tɔni 6 ka se 8 ma tari kelen o tari kelen
• Nerica L2-IER: tile 135 ni sɔrɔ ye min bɛ taa tɔni 6 ka se 10 ma tari kelen o tari kelen
• Nerica 4: tile 100 ni sɔrɔ ye min bɛ taa tɔni 3 ka se 4 ma tari kelen o tari kelen
• ARICA 3: Tɔni 2 tari kelen o tari kelen

Siɲɛ tagaw

Malo bɛ se ka dan cogoya fila la: sikisɛ danni kunkelen fɛ walima turuli. Sikisɛ danni kunkelen fɛ, danni bɛ ka tugu ɲɔgɔn na dani sira ni dani sira foro kɔnɔ. Turuli fɛ malo sɛnɛlaw bɛ malosiɲɛw labɛn fɔlɔ siɲɛ taga dɔ la sanni u ka tila k’u turu foro kɔnɔ. Siɲɛ suguya fila bɛ ye:

• Siɲɛ taga min tɛ ji kɔnɔ: Á ye ji bɔ palansiw kan cogoya bɛnnen la walisa ka sumaya mara aw kɛtɔ k’aw kɔlɔsi ji digɛn digɛnniw kana labɛn. Á ye yɔrɔ labɛn ka ɲɛ walisa ji sama ka ɲɛ ani ka ji walankatali bali.
• Siɲɛ taga min ye jilmanan ye: Á ye dugukolo nɔgɔman ɲɛnatɔmɔ, min jibɔ sira labɛnnen do kosɛbɛ ani n’a bilalen do tile kɛnɛyelen kɔrɔ. Walisa ka sikisɛw tolili bali, nafan b’a la ka ji caman labɔ o min bɛ palansiw kɔrɔ, tuma min ni aw bɛ ka yɔrɔ labɛn. Walisa ka malosiɲɛ ɲumanw sɔrɔ aw bɛ angɛrɛ nɔgɔ funfun ani ka palansiw datugu ni malo kala jalanw ye. Á y’a lakana kɔnɔw, fɛnɲɛnamanw ani fɛn fofotaw ma.

Sɛnɛ waleyali

Danni kun kelen: Á ye fɔlɔ ka dugukolo labɛn ani ka tila ka foro tila tila yɔrɔ fitini fitini minnu bonya tɛ tɛmɛn mɛtɛrɛ 50 x 100 kan. O kɔ á ye digiw wili walisa ka ji lajɔ. A ye danni kɛ aw kɛtɔ ka santimɛtɛrɛ 20 do danni siraw ni ɲɔgɔn cɛ ani mɛtɛrɛ 15 ka se 20 furancɛ jate ma dani sira kelen kan danni digɛnw ni ɲɔgɔn cɛ.

Turuli: Á ye turuli kɛ aw kɛlen kɔ ka sikisɛ dan siɲɛ taga kɔnɔ tile 14 ka se 21 ma. Turuli digɛn bɛɛ kelen kelen kɔnɔ á ye malosiɲɛ sun fila ka se saba ma turu. Furancɛ laɲininlen bɛ se ka kɛ: santimɛtɛrɛ 20 cm x 20 cm, 30 cm x 30 cm walima 20 cm x 30 cm turuli digɛnw ni ɲɔgɔn ani turuli siraw ni ɲɔgɔn cɛ. Santimɛtɛrɛ 20 cm x 20 cm furancɛ hakɛ b’a to malo sun hakɛ bɛnnen ka sɔrɔ ani min b’a to fana malosunw ka bulu bɔ joona walisa ka binjuguw kɔgɔli bali. Á ye malo siɲɛ turu ka ta santimɛtɛrɛ 3 ka se 4 dunɲa ma dugukolo kɔnɔ.

Turuli tuma la nafan b’a la ka:

• Malosiɲɛ minnu kɔrɔla kosɛbɛ k’olu to ye (u bili ka suma ani sɔrɔ bɛrɛ t’a la).
• Malosiɲɛ minnu ye fitiniw ye kojugu k’olu to (bonɛ be se ka kɛ u la u buluw jɔginni kosɔn)
• Ka kɔlɔsili kɛ siɲɛw tagaw ko la, a kana kɛ dugukolo jalen korolenw ye. Siɲɛw bɛ se ka bɔnɛ u diliw la turuli sen fɛ. Á baara kɛ ni dabani kuru ye walima pelu walisa ka siɲɛw labɔ.
• A ye ji mara ani jibɔ cogo ɲuman labɛn ka ɲɛ.
• Á ye dugukolo labɛn ka ɲɛ, labɛn boloda* cogo sen b’a la, dugukolo danbɔli, ani ka jateminɛli kɛ walisa bɔgɔkuru baw kana kɛ ye.
• Á ye ji hakɛ dɔgɔmani dɔ mara (santimɛtɛrɛ duuru) bolo dilimanw farali kɔ ka bɔ siɲɛw la.
• Á y’aw janto aw kana cɛnni lase siɲɛw ma jango u dili ta fan fɛ.
• A ye jɛya a la ko turuli kɔ ko malosiɲɛw bɛna bi joona aw kɛtɔ ka sunw cɛn ka bɔ ye minnu bɛnnen tɛ* walima siɲɛ dɛsɛlenw walima siɲɛ banabaatɔw sunw cɔrɔli waati la.
• Á ye kɔlɔsili kɛ siɲɛw kana tunu bɔgɔ kɔnɔ u tuuru tuma.
• Á ye foro bɔgɔ do ka ɲɛ.
• Malo turuli digɛn dunɲa hakɛ ɲuman ye santimɛtɛrɛ 2 ka se 3 ma. Ni turuli bɛ kɛ digɛn dun ba ka kɔnɔ, siɲɛ turulenw bili bɛ sumaya, o bɛ cɛnni lase kɛrɛfɛ bolo nugutaw ma ani bana walima tolili farati bɛ ye.

• Ni turuli digɛn ma dun, jidoli bɛ siɲɛw labɔ.
• Á ye siɲɛw turu ka janya ɲɔgɔn na iko a fɔra sanfɛ cogo min na.

• Ni siɲɛ turutaw ka suru ɲɔgɔnnan kojugu, kɛrɛfɛ bolo nugutaw tɛ ɲɛ ani siɲɛw bɛ se ka dɔgɔya kojugu.
• Ni turuli digɛnw ka jan ɲɔgɔnnan kojugu, dugukolo tɛ se ka datugu ani ɲɔgɔn dan dɔ bɛ se ka sigi sen kan binjuguw fɛ.

• Siɲɛw labɔli la siɲɛ taga kɔnɔ ani u turuli man kan ka tɛmɛn tile fila kan walisa siɲɛw kana sa.

A ye binfaga bagaji hakɛ bɛnnen labara walisa ka binjuguw faga. Ni aw tɛ baara kɛ ni binfaga bagaji ye, á ye ji mara ka daminɛ santimɛtɛrɛ fila la ka se duuru dunya hakɛ ma foro kɔnɔ walisa ka dan sigi binjuguw bɔli la ani ka dɔ bɔ binjuguw ka degun na. Ni ji ka ca kosɛbɛ, foro bɛ se ka fa ji fɛ ka taa ɲɛ turuli tuma la fo malosunw ka dugukolo datugu tɛwu tɛwu.

Kɛnɛw lafali

Walisa ka sɔrɔ caya, á ye kɛnɛ lankolow fa ni siɲɛ taga siɲɛw tɔ tolenw ye, tile 5 ka se tile 10 ma turuli kɛlen kɔ.

Dugukolo nɔgɔdoli

• Á ye baara kɛ ni angɛrɛ nɔgɔw ye minnu falen do fɔsifɔri ani potasiyɔmu la dɔgɔkun kelen sani turuli ka kɛ. Á ye angɛrɛ do ka ɲɛ kosɛbɛ dugukolo la.
• Dɔgɔkun saba ka se duuru ma turuli kɛlen kɔ, á ye ure nɔgɔ do ka dunɲa (santimɛtɛrɛ 2 ka se 3 ma).
• A ka di Mali sɛnɛkɛla minnu ye ka baara kɛ ni nɔgɔ gansan ye (sunukun nɔgɔ), olu bɛ se ka baara kɛ ni PNT (Tilemsi ka fɔsifati nɔgɔ) ye ni duguma nɔgɔ miiriya ye ani «Sama nugujima » ka fɛn dilalenw ye.
• Ure do ta hakɛ laɲininen ye kilogaramu 220kg tari kelen o tari kelen ani di-amɔniyɔmu fɔsifati ka hakɛ laɲininen (ADP) ye kiligaramu 100kg ye tari kelen o tari kelen. Á ye DAP do falenni kɛlen kɔ. Á ye ure hakɛ fɔlɔ do tuma min ni malosunw ye bulu saba ka se duuru ma sɔrɔ ani ka hakɛ filannan do malo kansiri tuma la.
• Dɔ bɛ se ka fara dugukolo nɔgɔmayali kan an kɛtɔ ka malo kalaw do dugukolo laburu kɛ tuma la malo gosilen kɔ, o fana bɛ dɔ bɔ dugukolo sɛgɛ hakɛ la. Nɔgɔ gansan (sununkun nɔgɔ) min bɛ bɔ nafɛnmafɛnw na (misali la: sɔ, tiga) o fana bɛ dɔ bɔ cɛncɛn dugukolow sɛgɛ la.
• Jiriw janw turuli i n’a fɔ yɔrɔ lamini jirituw malo sɛnɛ yɔrɔw la, bɛ se ka dɛmɛn do walisa ka dɔ bɔ waati yɛlɛma kɔlɔlɔ la.

Bin juguw

• Á ye bolola bin bɔnni kɛ malo turule kɔ tile 14 ka se 20 ma. O kɔ á ye bolola bin bɔn kɛ tun tile 30 ka se 40 ma turuli kɛlen kɔ.
• Á ye foro sɛgɛsɛgɛ tuma walisa ka siɲɛni kɛ.

Fɛnɲɛnamaniw ani banaw kɛlɛli

• Á ye siranfɛnw siri siri furancɛ ni furancɛw la foro kɔnɔ walisa ka kɔnɔw yɔrɔ janya foro la.
• Á ye dani kɛ a sigiɲɔgɔnw ka dani kɛ tuma la (walima dɔgɔkun fila jate la) walisa ka camanba bɔ fɛnɲɛnamanw, ni banaw, ni kɔnɔ ani totow ka degun na.
• Walisa ka malokisɛ nɛrɛmugulaman hakɛ dɔgɔya, a ye nin walew kɛ :

• Á ye baara kɛ ni malo suguya makariman waliman min bɛ se ka jɔ ka kow kunbɛn (misali la NERICA, NERICA-L-39 et TGR – 48)
• Á ye malosiɲɛ labɛn yɔrɔ la bana tɛ yɔrɔ min na,
• Á ye siɲɛ banabaatɔw bɔn ka bɔ siɲɛtaga kɔnɔ sanni turuli cɛ, á ye binbwɔn kɛ tuma bɛɛ) ani
• Á ye diginiw ani jitɛmɛn siraw saniya tuma bɛɛ walisa ka sun dunanw cɛn ka bɔ ye.

• Ka baara kɛ ni malo makariman walima malo suguya min bɛ se ka jɔ ka kow kunbɛn ani sɛnɛ kɛ cogoya ɲumanw faralen ye ɲɔgɔn kan o bɛ se ka dɔ bɔ malo nɛrɛmugulamanya la kosɛbɛ.
• Malosun sɔgɔlaw i n’a fɔ dimɔgɔni kinninkɛlaw minnu bɛ Afiriki malo la (Orseolita oryzivora) ani dimɔgɔ diyopisidi (Diopsis spp) ko ta fan fɛ, á ye baara kɛ ni nin wale ninnu ye:

• Ka kɔn ka si telimanw tuuru sɛnɛ waati daminɛ la walisa k’a to sunw ka kɔgɔ sanni cɛnnikɛfɛnw ka do malo foro la.
• Á ye janto forow la walisa ka binjuguw situnnu.
• Á ye baara kɛ ni angɛrɛ nɔgɔ bɛrɛ bɛnnen ye, ka tugu ɲɔgɔnna malo sunw ka kɔgɔli waati bɛɛ kɔnɔ. O b’a to sun ka mɔ joona, o fana b’a dɛmɛn ka jɔ ka cɛnnifɛn sɔgɔli kɛlaw kunbɛn ni u bɛ caya tuma min.

• Fɛnɲɛnamaniw fulabuludunaw ta fan fɛ i n’a fɔ tumun forokomanw (Nymphula depunctalis), tumun kɛlɛkɛlaw (Spodoptera), foro kɔnɔ ntɔnw ani fɛnɲɛnamani pantaw, jugu lakodɔnnen kɔrɔw i n’a fɔ kɔnɔw bɛ nin fɛnɲɛnamaniw kuluw mara hakɛ duguma yɔrɔ la sɛnɛkɛlaw ka sɔrɔ dɔgɔyalen do yɔrɔ min na, kɛrɛnkɛrɛnnenya la foro labɛnnen koɲumanw la. Fɛnɲɛnamani fagalan minnu tɛ nɔrɔ mɔgɔ la kojugu ani n’u tɛ kɔlɔlɔ lase dugukolo la, ani si suguya minnu bɛ se ka jɔ walisa baara ka kɛ n’u ye walisa ka kɔn sɔrɔw cɛnni ma.
• Walisa ka fɛnɲɛnamaniw cɛnnikɛlaw kɛlɛ minikɛ sɔgɔlikɛla bɛ minnu na ni olu bɛ sunw ji sama, i n’a fɔ tilebajiraw, tumun simanw ani gobaniw.

• Á ye si telimanw dan joona sɛnɛ tuma la,
• Á ye binbwɔn kɛ tuma bɛɛ, ani
• Á ye angɛrɛ nɔgɔ do cogoya ɲuman na.

Kaanni/ Tigɛli

• Malo labɛnnen do kanni kama tuma min ni kisɛw jɔlen ani ni u ɲɛ nɛrɛmugulaman do walima kɔlɔbolaman do (tile 30 ka se 45 ma feere kɛlen kɔ)
• Á ye kalaw tigɛ ni wɔlɔsɔ ye k’a daminɛ duguma ka yɛlɛ santimɛtɛrɛ 10 ka se 15 ma.
• Á ye malo kaanen tizanw siri ka jɔ ni k’u ja dɔgɔkun kelen kɔnɔ sanni malo gosi cɛ.

Gosili

• Walisa ka dɔ bɔnɛw la, á ye malo tisan laja dɔgɔkun kelen kɔnɔ foro la, ani o kɔ á ye malo gosi.
• Aw kana malo gosi dugukolo jalan kan walisa cɛncɛn, bɛlɛkisɛw ani fɛn wɛrɛw kana kɛ malo la.
• Á ye malo gosi ni jateminɛ ba ye walisa ka wɔrɔli bali.

Suuruli

• Á ye malo suuru walisa ka faraw ani fofow fara ka bɔ kisɛ kɔgɔlen ɲumanw la.

• Fɛn wɛrɛ minnu bɛ malo la á ye olu bɔ a la (misali la: binjugu kisɛw, nɔgɔw ani kala jalanw).
• Suuruli kɛ cogoya laɲininen:
  • Á ye kisɛw do suuruli kɛ tɛmɛn dɔ kɔnɔ
  • Á ye sɛgin dɔ, walima dɛbɛn dɔ walima basi dɔ bila dugukolo kan.
  • Á ye tɛmɛn jɛgɛn ka ɲɛsin fiɲɛ fan ma
  • Á ye kisɛw bɔn dɔni dɔni segin kɔnɔ, walima dɛbɛn kan aw kɛtɔ ka tɛmɛn minɛ ka se mɛtɛrɛ kelen janya ma.
  • Fiɲɛn bɛ kisɛ fɛgɛmaniw fara ka bɔ ginrinmanw la.
  • Kisɛ minnu ka ginrin á ye olu dɔrɔmu mara.
  • Á segin o wale kan kura ye ni o mago bɛ ye.
  • Aw bɛ se ka baara kɛ ni fiɲɛn fiyɛla munumunu ta dɔ ye walima fiɲɛn fiyɛ ta dɔ ye ni a y’a sɔrɔ fiɲɛn tɛ ka ci.

Jali

• Malo kaanen kɔ, á y’a laja tile kɔrɔ basi dɔ kan walima bɔgɔ banbe dɔ kan tile fila ka se tile saba ma fo ka sumaya hakɛ dɔgɔya ka se kɛmɛnsara da la 13 ka se 14% ma. Á y’a yɛlɛman yɛlɛman tuma ni tuma. Ni AW mɛtɛrɛ tɛ sɛnɛkɛlaw bolo walisa ka sumaya hakɛ jateminɛ, u bɛ se ka malo sɛgɛsɛgɛ u kɛtɔ k’a dɛrɛn ɲiw ni ɲɔgɔn cɛ. Ni malo kisɛw cili gɛlɛya la ɲiw ni ɲɔgɔn cɛ, o b’a jira ko malo jara ka ɲɛ.
• Aw kana malo ja dugukolo jalan kan walima sira da la, barisa o bɛ se ka na ni ɲagamini ye.

Tile kɔrɔ jali bɛ se ka yiriwa cogo ?

• Á ye malo yɛrɛkɛ fitini fitini, a tolen ɲɔgɔn kan hakɛ ka kɛ santimɛtɛrɛ fila ka se naani ma. Ni tonw fɛgɛyara kosɛbɛ, malo kisɛw bɛ kalaya joona, o bɛ dɔ bɔ kisɛ karikarilenw hakɛ la. Ni tonw girinya ka bon kosɛbɛ, jali tɛna kɛ cogo kelen na sanfɛ ani duguma. Ani o cogo la kisɛw bɛ sumaya kura ye aw kɛlen kɔ ka yɛlɛman o de bɛna ni u cicili ye.
• Á ye kisɛw yɛlɛman yɛlɛman sanga 30 o sanga 30.
• Don minnu na ni tile ka fari kosɛbɛ, kisɛ ka funteni hakɛ bɛ se ka tɛmɛn 50 walima 60°C. Á ye kisɛw lakana funteni ma walisa u kana kalaya ka dan tɛmɛn.
• Á ye kisɛw datugu yɔrɔni ni kelen ni san y’a daminɛ ka to ka na. Ni kisɛw bilala sumaya la o bɛ dɔ fara u karikarili kan ani ka kɛ sababu ye ka kisɛ cita hakɛ caya izini na baara tuma la.
• Á ye kisɛw lakana u ni fɛn wɛrɛw kana ɲaami ɲɔgɔnna, á ye kisɛw kɔlɔsi bɛganw ma.

Izini na baara ani marali

• Malo wɔrɔli izini na bɛ kɛ sababu ye ka faraw ani buw bɔ.
• Ka kɛɲɛn ni a cogo ye, malo min ka kan ka dun o malo wɔrɔbali ka kan ka mara, a man kan ka wɔrɔ izini la, barisa fara bɛ malokisɛ lakana fɛnɲɛnamani cɛnnikalaw ma ani k’a to malo cogoya ɲuman kana cɛn.
• Á ye malo mara :
  • Cafu bɔrɛw kɔnɔ walima bɔrɛ manalaman dɛbɛlen dɔw kɔnɔ kilogaramu 40 walima 80,
  • Mali ton ɲɔgɔn kan (malosɛnɛ yɔrɔ la walima jakofɛnw marayɔrɔ la), walima
  • Minɛw kɔnɔ minnu datugulen do kɔlikɔli.
• Malo min saniyalien do ani nɔgɔ tɛ min na, á ye o dɔrɔmu de mara. Á ye malo maralen sɛgɛsɛgɛ dɔgɔkun o dɔgɔkun walisa k’a jɛya ko cɛnni fɛn foyi t’a la (misali la : fɛnɲɛnamaniw ani tumunw).
• Á ye jɛya a la ko fiɲɛn bɛ do ka ɲɛ walisa ka sumaya hakɛ ani funtenni hakɛ bɛɛ kɛ kelen ye marali tuma la.

Ɲɛfɔliw

Sɛnɛ ani nímanfɛnw cɛ ko sigida lamini na: Sɛnɛ ani nímanfɛnw cɛ ko sigida lamini na, o ye kalan ye nímanfɛnw ani sɛnɛkɛ cogo tabolow kun kan. Ka nímanfɛnw ni sɛnɛ cɛkow bila baara la sɛnɛ taabolo kun kan, b’a to fɛɛrɛw ka ɲɛsigi taabolo kuraw mara cogo la, fɔcogo wɛrɛ la minnu tun ma jate fɔlɔ.

Bulu cɛn: Fɛnɲɛnaman kɔrɔbalenw walima tumunw minnu bɛ jiri buluw bɛɛ dun ka ban.

Sifaya: Sifaya ye hakɛ ye min bɛ fɛnw kelen kelen tɔgɔ sanfɛ ani a bɛ jiriw foroba tɔgɔ duguma. Misali la: Afiriki malo dɔniya tɔgɔ ye Oriziya gilaberima ye. Oriziya ye sifaya tɔgɔ ye ani gilaberima ye malo suguya tɔgɔ ye.

Dugukolo labɛnnni: Ka baara kɛ ni minɛnw ye i n’a fɔ, donita bɛganw ani dalako nɛgɛ womaniw walima nɛgɛ minnu bɛ do bɔgɔ la hakɛ kelen na walisa ka jɛya a ka ko dugukolo labɛnnen do ka ɲɛ walima ji jigincogo bɛɛ ye hakɛ dafalen kelen ye.

Min ni suguya tɔw tɛ kelen ye: Min tɛ bɛn suguya ma, a bɛ mabɔ suguya bɛnnen na cogoya dafalen na walima suguya laɲinen na.

Bɔgɔbɔgɔli: Ka maloforo ci an kɛtɔ k’u lafa ni jí ye dugukolo labaara tuma na. Aw bɛ se k’a kɛ aw kɛtɔ ka wuguni kɛ daba dɔ siri bilisi dɔ la walima misi dɔ la, mala foro jilaman na walima ka baara kɛ ni mansiman fɛnw ye.

Tisanw: Feerew farali ɲɔgɔn kan binmanfɛn sunw kan.

Cɔrɔ: A bɛ fallen binmanfɛnw sun dili la kɛrɛ fɛ.

Digɛn-digɛnniw: digɛnw walima jiboli siraw minnu bonya ye santimɛtɛrɛ 20 ka se 30 ma ani u dunya ye santimɛtɛrɛ 15 ka se 20 ma ani u sennenw bɛ jurusiraw kan dugukolo dɔ jiginnin laminini sira fɛ walisa ka dɔ bɔ ji bolili ani dugukolo sɔgɔli la. Iko digɛn-digɛnniw bɛ bɔgɔ ani ji mara, sɛnɛkɛlaw bɛ jiriw ani sɛnɛfɛn wɛrɛw tuuru digɛn-digɛnniw kɔnɔ.