Sinimannin sɛbɛn : Nimafɛnw ni nintanfɛnw

Script

Dantigɛli

Yala i y’i miiri dabalikanko nimafɛn ni nintanfɛn suguya caman in na dugukolo kan wa ? K’a ta fɛnɲɛnaman fitininw na ka se samaw ma, nin suguya in de bɛ wele nimafɛnw. Nka nimafɛnw, hali ni fɛn ɲumanbaw don : yɔrɔ kɛnɛman dɔ baju don, an’an ka hɛrɛ.

Yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw ye mun ye ?

Nimafɛnw ni nintanfɛnw ye nimafɛn tɔgɔ fɔ ka surunya ye, nimafɛn suguya bɛɛ don dugukolo kan yɔrɔ bɛɛ la, denkisɛw (cɛnfɛnw) ni fɛnɲɛnamaw fo ka se yɔrɔ cogoyaw ma, k’a ta fɛn fitininw na ka se sogobaw ma, ani fɛn o fɛn b’o fila furancɛ la. Fɛnɲɛnama suguya bɛɛ b’o la, denkisɛ suguyaw o fɛnɲɛnamaw na ani yɔrɔ cogoyaw, u bɛ ka balo min kɔnɔ. A ɲuman ye ka nimafɛnw ni nintanfɛnw faamuya, sabula u b’an dɛmɛn ka ɲɛnamaya sɔrɔ dɔn, min b’an lamini na ani sira min b’o fɛnɲɛnamaw cɛ.

Nimafɛnw tɛ fɛnɲɛnama minnu tɛ ye ka caya dama ye, n’u b’a fɛ ka silatunun walima n’u bɛ silatununni sira kan, ani nimafɛn suguya wɛrɛw, i n’a fé hadamadenw ni baganw, ka se banakisɛw, bagaw ani galakakolontanw ma. Waati nɔgɔw na, nimafɛnw b’an bila ka miiri nimafɛn suguyaw la dugukolo kan an’u danfaraw.

Nimafɛnw ni nintanfɛn sigidamaw

Denkisɛw : N’o ye cɛnmafɛnw danfaraw ye walima «ADN» min bɛ fɛnɲɛnamaw ani jamaw na. Cɛnmafɛnw b’i n’a fɔ kalanw, minnu bɛ ɲɛfɔli kɛ fɛnɲɛnama bɛ mɔ cogo min na, ka yiriwa ani ka baara kɛ. Cɛnmafɛn hakɛ bɛ tali kɛ fɛnɲɛnama dɔ cogoya la ka se dɔwɛrɛ ma, k’a ta 1 000 ɲɔgɔnna na fɛn misɛnnin kunda ka se 10 000 ma baga dɔw kunda, ani 100 000 ɲɔgɔnna sogoba kunda. Nimafɛn si minnu man ca kosɛbɛ i n’a fɔ wuluw, mangorow, malow, adw. O ye cɛnmafɛn misali dɔ ye.

Suguyaw : Suguya ye nimafɛnkulu dɔ ye, minnu bɛ fara ɲɔgɔn kan yɔrɔ dantigɛlen dɔ kɔnɔ. Suguya kelen fɛnw cogoyaw ye kelen ye, ani u bɛ se ka mɔ ɲɔgɔn kan ani ka bugun ka denw di a bɛ se ka kɛ minnu tɛ kɛ kelen ye. Misali la, hadamaden bɛɛ ye fɛn suguya kulu kelen ye. Ni kungo tulen suguya ka ca, jiri suguya caman bɛ se ka sɔrɔ a kɔnɔ, misali la.

Yɔrɔ cogoyaw : Yɔrɔ cogoya b’i n’a fɔ sigidalafɛnw walima kin dɔ, jiriw, baganw ni fɛnɲɛnamaninw bɛ balo ɲɔgɔn kan ani ka kow kɛ ɲɔgɔn na walima ɲɔgɔn fɛ ka kɛɲɛ n’u lamini cogoya ye, i n’a fɔ dugukolo, ji ani fiɲɛ. O «sigiɲɔgɔnya» kɔnɔ, fɛnɲɛnama kelenna jɔyɔrɔ ka bon, ani a bɛɛ sirilen don ɲɔgɔn na u ka balo kɔnɔ ɲɔgɔn kan. Misali la, kungo tulen cogoya la, jiriw bɛ ninakili gaazi ni suma di, baganw bɛ falenfɛnw dun walima bagan wɛrɛw ani nimafɛn misɛnninw, ka fɛnw dun, o de bɛ yɔrɔ kɛnɛya to a cogoya la.

Fɔcogo dɔw ɲɛfɔli ka dɛn nimafɛnw ni nintanfɛnw na

1. 1. Yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛn taganni : O baara ye ka nimafɛnw lakanan ani k’u tɔpɔtɔ, walas aka se ka jigisigi kɛ a ka kɛnɛya an’a mɛɛnni na si la, ani ka an ka yɔrɔ kɛnɛya an’a basigi to a cogo la.
   2. Nimafɛnw ni nintanfɛnw tugunni : Dɔ bɔli nimafɛnw na yɔrɔ dantigɛlen na
   3. Taganni cogoya : Fɛnɲɛnama ka ɲɛnamaya cogoya. Misali : bɔgɔ fɛgɛnya, ko jugu kɔnɔ walima silatununni kɔnɔ.
   4. Yɔrɔ : O ye nimafɛnkalan bolofara ye, min bɛ siraw koɲɛw ɲɛnabɔ nimafɛnw cɛ an’u ka ko kɛtaw, lamini na, fɛnɲɛnamanin tɔw b’o la.
   5. Yɔrɔ cogoya baara kɛtaw : Hadamadenw bɛ nafa sɔrɔ nimafɛn tɔw la. Misali la ji ani fiɲɛ saniman, sɛnɛfɛnw feereli.
   6. Fɛn suguya minnu bɛ gɛlɛya kɔnɔ : Fɛn suguya minnu bɛ silatununni sira kan k’a sababu kɛ yɛlɛmaniw ye lamini kɔnɔ, i n’a fɔ hadamaden ka baara kɛtaw walima waatiyɛlɛma. Misali la, jaramankaanaw ani jɛw (lɛw).
   7. Dagayɔrɔ : Fɛnɲɛnama bɛɛ n’a dagayɔrɔ don.
   8. Fɛnɲɛnama minnu bɛ tiɲɛni kɛ : jiriw ni bagan minnu bɛ yɛlɛma yɔrɔ kura la ka yen fɛnw tiɲɛ.
   9. Mɔnni kɛcogo jugu : Jɛgɛ caman minɛni yɔrɔ kelen na k’a sɔrɔ u ma bugunni masɔrɔ.

• Fɛnɲɛnama farikoloma : Dafɛn fitinin min bɛ ye ɲɛ na

1. Fɛnɲɛnama farikolontan : Fɛnɲɛnamanin min tɛ ye ɲɛ na walima n’a tɛ ye ni banakisɛlajɛlan (mikɔrɔsikɔpu) tɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la banakisɛw.
2. Waleya kɛta kuntaala janw : Nafamafɛnw labaarali cogoya la, min tɛ degun lase lamini ma.
   Misali la, mɔnni donni sariya kɔnɔ walasa ka mɔnni kɛcogo jugu bali
3. Ogofagaba :O ye fɛlɛbɔ kɛcogo yamaruyabali ye kungosogow la. Misali : samaw fagali u guwɛ (gɛlɛ) kama.
4. Dugubaw walangatali : Duguw bonyani yɔrɔw la. Misali : Sigiyɔrɔ kuraw jɔli, ka na ni sogow dogoyɔrɔw tiɲɛni ani falenfɛnw tiɲɛni ye.

Kunnafoniw nimafɛnw ni nintanfɛnw kan

Yɔrɔw cogoyaw

Dugukolo cogoyaw : n’o ye dugukolow cogoyaw ye.

• Kungo tulenw cogoya ca, jiri, sogo, baga ani banakisɛ suguya caman b’u la minnu bɛ ko kɛ ɲɔgɔn na walima ka ko kɛ ɲɔgɔn fɛ. An bɛ nimafɛn suguya minnu sɔrɔ yen baganw ni falenfɛnw na kungo tulen in kɔnɔ, jiriw, jiri misɛnw, binw ani fɛnɲɛnama fitininw b’o la. Afiriki tu kɔnɔ jamanaw na fɛnɲɛnama suguya ka ca. A misali dɔw filɛ : Kongo kungo tulen (Afiriki cɛmancɛ), Atewa kungo tulen (Afiriki tilebinyanfan) ani Kakamega kungo tulen (Afiriki kɔrɔnyanfan).
• Bagandumunikɛyɔrɔw cogoyaw. O ye yɔrɔw ye, yɔrɔ minnu falenfɛnw kundama tɛ kungo tulenw taw bɔ. Afiriki jɛkɔnɔnnanw (sawani) ye bin ni jirimayɔrɔ ye. Misali : Serengeti (Tanzani)
• Cɛncɛnmayɔrɔw ye yɔrɔ jalanw ye, falenfɛnw man ca yen. Sahara cɛncɛnfugu Afiriki kɛɲɛkayanfan y’o misali dɔ ye. Ji man ca o dugukolo jalanw ni sumannenw kan, baganw ni sogo minnu delilen don a yɔrɔw la, olu bɛ sɔrɔ yen.
• Kulumayɔrɔw bɛ san janw fɛ, u bin ni jiri minnu delilen don yɔrɔ nɛnɛko cogoya la, olu bɛ sɔrɔ yen. Kulu Uruwenzori (Uganda) ani kulu Darakensibɛrigi (Afirikidisidi)

Jimayɔrɔw cogoyaw (dugujukɔrɔjiw, kɔgɔjiw ni bajiw) : N’o ye ji kɔnɔ fɛnw ye, ji kɔgɔntanw taw (dalaw, kɔw, yɔrɔ nɛɛmamaw) ani ji kɔgɔmaw taw (kɔgɔjiw, baji suuruyɔrɔ kɔgɔji la, fara jimaw kɔgɔji kalanw.

• Ji kɔgɔntanyɔrɔw cogoyaw i n’a fɔ dala Wikitoriya Afiriki kɔrɔnyanfan fɛ, jɛgɛw ni falenfɛnw ani fɛnɲɛnama suguya wɛrɛw, minnu delilen don ji kɔgɔntanw na.
• Ji kɔgɔmayɔrɔw cogoyaw i n’a fɔ Gana kungo tulen, kɔgɔji kɔnɔ fɛn suguya caman bɛ minnu na.

Yɔrɔ cogoya dilannenw : N’o ye hadamaden ka yɔrɔ dilannenw ye, i n’a fɔ foro sɛnɛtaw, nakɔw ani digɛn labɛnnenw ka ji kɔgɔmaw walima kɔgɔntanw k’u kɔnɔ ka jɛgɛw lamara u kɔnɔ.

• Forow ani jiriforow ye yɔrɔ labɛnnenw ye hadamaden fɛ balo sɔrɔyɔrɔko kama.

Munna nafa bɛ nimafɛnw ni nintanfɛnw na ?

Falenfɛnw, baganw, minnu bɛ balo gere kan ani ji kɔnɔ ka fara minnu bɛ balo dugu jukɔrɔ, olu nafa ka ca. U bɛ se ka kɛ:

• nafoloko (wari sɔrɔsira wula kɔnɔ ani duguba kɔnɔ, wari min bɛ sɔrɔ labaarali la),
• hadamadenyaw (balo sun ani dunkafa sun, furaw walasa ka kɛnɛya sabati ani ka banaw ni joliw furakɛ),
• diinɛko ni seko ni dɔnko (dannaya sun),
• Ɲumanw ani yɛrɛnisɔndiyakow,

• Yɔrɔ sanimanko (jisigiyɔrɔw lakananni ani jilatɔnyɔrɔw, lakananni ka bɔ fiɲɛ ani nɛnɛ ni funteni ma, kungo tulenw laseginni u cogoya kɔrɔ la, dugukolow nafaw toli a cogo la, adw.)
• Ani laminiko (karibɔni toli a cogo la fiɲɛ kɔnɔ, pɔsɔninfɛnw samanni, adw.)

Nimafɛn ni nintanfɛn tɛ yɔrɔ min na, ɲɛnamaya tɛ yen. Yɔrɔ nimafɛn fitinin kelenna jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ ka da sababu caman kan. Yɔrɔ nimafɛn nafa ka bon sira caman fɛ, i n’a fɔ an bɛna a ɲɛfɔ jukɔrɔ i kɔrɔ cogo min na :

1. Ka dɛmɛn don tɛmɛnni na ni ɲɛnamaya ye : Fɛn suguya bɛɛ, walima fɛnɲɛnama bɛɛ, hadamadenw b’o la yɔrɔ nimafɛn n’a nintanfɛn sigidama bɛɛ la, u sirilen don ɲɔgɔn na. Yɔrɔ nimafɛn n’a nintanfɛn bɛ yɔrɔ cogoya baara kɛtaw senkɔrɔmadon nafa bɛ min na an ka ɲɛnamaya kɔnɔ; i n’a fɔ dumuni dili, waati mabɛnni ani balofɛnw mununmununcogo. Misali la, yɔrɔ cogoya caman i n’a fɔ kungo tulenw ani nɛɛmamayɔrɔw bɛ dɛmɛn don waati mabɛnni na ani ka ji saniman di.
2. Dugukolo kɛnɛya : Bagaw ani fɛnɲɛnamain minnu bɛ dugu jukɔrɔ, olu bɛ ɲamanw toli ka kɛ dumuni ye, min nafa ka bon falenfɛnw mɔdiyali la. O tɛmɛnsira in bɛ dɛmɛn don dugukolo diya toli la a cogo la ani ka sɛnɛ sɔrɔ senkɔrɔmadon.
3. Kɛnɛya sunw : Fura suguya caman sun ye falenfɛnw ni baganw ye, nafa bɛ minnu na bana furakɛ la ani yɛlɛma ɲuman donni kɛnɛyako cogoya la. Yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw taganni b’a to an ka se ka fura suguya kuraw dɔn. Misali la ;

• «pɛriwansi orozi» bɛ labaara ka kɛ ka kansɛri (dun) furakɛ.
• «Purunusi afirikana» fara bɛ labaara ka kɛ ka sugunɛsuuru (pɔrɔsitati) bana furakɛ,
• Gana, basijirinin (Moringa oleyifera) ni dɔw b’a wele “kabako jirinin”, ka da a kan a buluw an’a kisɛw bɛ labaara ka kɛ ka kɛnɛya sabatili ko suguya caman kɛ.
  

Yɛrɛdiyabɔ ani hakili kɛnɛya : Yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw bɛ dɛmɛn don duguba kɔnɔ mɔgɔw ma ka kologɛlɛyali kɛ ani ka dɔ bɔ u ka dusukasi fanga la ani ka yɛlɛma ɲuman don hakili kɛnɛyako cogoya la. Yɔrɔ fɛnkɛnɛmaw, i n’a fɔ kɛnɛ fɛrɛlenw ni kungo tulenw, olu ye lafiɲɛbɔyɔrɔ ni yɛrɛdiyabɔyɔrɔw ye. Dɔgɔtɔrɔw b’a gɛlɛya mɔgɔw ma, kɛnɛyako degun suguya caman bɛ minnu kan, kɛrɛnkɛrɛnnenya la minnu tɛ sunɔgɔ sɔrɔ, u ka waati jan kɛ kungo kɔnɔ. Yɛrɛdiyabɔkow ni farifoniw fana nafa ka bon farikolo ni hakili kɛnɛya toli la a cogo la.

Ɲɛ daamu dali kungo kɔnɔ : N’o ye ko nafamaba ye sɔrɔko la. Yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw bɛ nɔgɔya don ɲɛ daamu dali la kungo kɔnɔ, ka da a kan yɔrɔ min ka di fɛnɲɛnama min na o bɛ daga yen, o de bɛ dɛmɛn don sigida sɔrɔko la ani ka nɔgɔya don lafaamuyali la lamini kan. Ɲɛ daamu dali kungo kɔnɔ ani yɔrɔ nimafɛnw labaarali kuntaala jan bɛ baaraw di ani ka sigidaw sɔrɔko senkɔrɔmadon. Fɛlɛbɔ (safari) minnu bɛ kɛ Afiriki kɔnɔ sogomayɔrɔw la, o ye misali ye,

Maasayi Mara, Keniya : O lakodɔnnen bɛ n’a sogow caya ye, kɛrɛnkɛrɛnnenya la mankalanninw ka yɛlɛmani,

Kurugɛri kɛnɛ fɛrɛlen, Afirikidisidi : O bɛ fɛlɛba dajira walasa ka taa “Big Five” lajɛ (warabaw, jaramankaanaw, jɛw, samaw ni sigiw).

Jamana ka kɛnɛ fɛrɛlen Kakum, Gana : O sangawulilenba don sogow tɛmɛnsira ye kulu jan kan, i bɛ sogo ni falenfɛn suguya caman ye i ɲɛ na kungo tulenba in kɔnɔ.

Jamana ka kɛnɛ fɛrɛlen Mɔli, Gana : O lakodɔnnen don n’a samakuluw ye ani kungosogo suguya caman wɛrɛw, ɲɛdaamudalaw ni fɛlɛbɔlaw taayɔrɔba ye yen ye.

Kepu Tiri Puwɛn sogolamara kungo tulen, Gana : Tuyaalalaw kɔnɔw ni yɔrɔ cogoya wɛrɛw lajɛbaaw taayɔrɔba ye yen ye.

Buwindi kungo tulen donbali, Uganda : Kulu la sanbadansew (woroninw) dagayɔrɔ y’o ye. Ɲɛdaamudalaw bɛ yen sɛgɛrɛ kosɛbɛ kulu janw yaalali la ka sanbadansew lajɛ.

 

1. Faso tɔgɔla seko ni dɔnko ani diinɛ ni hɛrɛ taganni : Afiriki seko ni dɔnko caman na, Gana siya dɔw b’o la, minnu bɛ yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw siri laadalakow ani dannayaw la. Mɔgɔ caman bɛ nafa sɔrɔ seko ni dɔnko ani diinɛ ni yɛrɛdiyabɔkow la yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw kosɔn. Sogo walima bagan ni falenfɛn dɔw, kɔrɔ b’u la seko ni dɔnko kɔnɔ. Misali la, bagan dɔw ani falenfɛn dɔw jatelen don i n’a fɔ laadalafɛnw Gana siya caman bolo. O la u ka ca yɔrɔ minnu na, mɔgɔw b’u sɛgɛrɛ u ka diinɛkow ni yɛrɛdiyabɔkow la. Misali la, kungo tulen lakanannen ka ca Afiriki jamana caman na, hali a kɔnnen don mɔgɔ gansan wɛrɛ ka don yen. Yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw taganni nafa ka bon o laadaw ni seko ni dɔnko toli la a cogo la.
2. Ji ni fiɲɛ cogoya : Yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw, kɛrɛnkɛrɛnnenya la falenfɛnw, olu bɛ dɛmɛn don fiɲɛ lasaniyani na ni pɔsɔnin samanni ye ka bɔ a la, ka ninakilifiɲɛ to a cogo la. O cogoya kelen na, Yɔrɔ cogoya caman bɛ sanji sɛnsɛn ka nɔgɔw bɔ a la, ka yɛlɛma ɲuman don ji cogoya la. Ninakilifiɲɛ min bɛ sɔrɔ k’a sababu kɛ falenfɛnw ye, o bɛ jigisigi kɛ ɲɛnamaya la. I n’a fɔ kuma kɔrɔ dɔ b’a jira cogo min na, ni jiri laban binna, mɔgɔ laban bɛ sa.  
3. Waati mabɛnni : Yɔrɔ cogoya caman bɛ dɛmɛn don waati basigili la ka nɛnɛ jugu bɛrɛ bɛn ani ka dɔ bɔ funteni barika la. Kungo tulenw ni nɛɛmamayɔrɔw jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ waati mabɛnni na. 
4. Kura ni dɔnniya : fɛnɲɛnama suguya caman sɛgɛsɛgɛli bɛ se ka na ni dɔnniya kuraw ye ani fɛɛrɛ kuraw, cakɛda caman bɛ nafa sɔrɔ minnu na, kɛrɛnkɛrɛnnenya la sɛnɛ, kɛnɛya ani izinin. 
5. Ka lamini saniman to : Tolilikɛlaw i n’a fɔ bagaw ani dugaw, olu bɛ dɛmɛn don ka suw toli ani ka ɲamanw toli, ka lamini saniman to balofɛn nafamaw bɛ min kɔnɔ. Dugaw de ye yɔrɔw lasaniyabaaw ye ka bagan suw bɔ a kɔnɔ. U bɛ fɛn tɔw dun ani ka bagan suw dun. K’u tɔ bali ka jɛnsɛn yɔrɔw la ka na ni banaw ye, U bɛ lamini saniman to. U bɛ taa yɔrɔ minnu na, u bɛ jirikisɛw ni feerew fana jɛnsɛn yen, ka nɔgɔya don falenfɛnw mɔdiyali la ani yɔrɔ saniman toli la. 
6. Baloko ɲuman ani dunkafa sabatili : Yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw bɛ jigisigi kɛ dunfɛn suguya caman sɔrɔli la bolo kɔrɔ baloko ɲuman ni hadamadenw ka kɛnɛya sabatili kama. Hadamaden bɛ balo falenfɛnw ni sogow ni baganw na. Yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw bɛ jigisigi kɛ sɛnɛfɛn ni bagan suguya caman sɔrɔli la bolo kɔrɔ, minnu nafa ka bon kosɛbɛ dumuni ɲuman (bɛrɛ bɛnnen) kɛli la. Fɛnɲɛnama suguya caman bɛ dɛmɛn don sɛnɛ bolofara cayali la, a dɔw kolo ka gɛlɛn tiɲɛnikɛfɛnw ani banaw bolo.

N’an ma falenfɛnw ni bagan ninnu tagan walasa u ka se ka mɛɛn si la, ka bugun, balo (dumuni) tɛna se ka sɔrɔ.

Bagabagali minnu bɛ yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw kan

Ko caman bɛ dan kari yɔrɔ nimafɛnw an’a nintanfɛnw na. An bɛ k’u tila kulu naani ye.

Tununni walima dagayɔrɔ tiɲɛni : Kungo tulenw jiriw bɛ tigɛ ka da kun caman kan, o bɛ na ni baganw (sogow) dagayɔrɔw tiɲɛni ye. O ye misali la :

• Jiri tigɛli kasɔrɔ kura tɛ turu o ye kungo jirintanya kunba ye ani dagayɔrɔ karili.
• Dagayɔrɔw yɛlɛmani ka kɛ forow ye. O waleya in dɔnnen don kosɛbɛ Afiriki kɔnɔ.
• Dugu bonyani ani siraw cayali

Kungo tulenw karili ye dagayɔrɔw tiɲɛcogo dɔ ye. I miiri dɔrɔn, kungo tulenba saniman bɛ ka mɔsɔn ka tigɛ-tigɛ ka kɛ foro kelen-kelenninw ye. O waleya in bɛ kɛ, ni fɛn dɔw ye, i n’a fɔ siraw, forow bɛ bɔ walima ka duguw sigi ka kungo tulenw cɛtigɛ, k’u tila-tila. O ye gɛlɛyaba ye baganw ni sogow ma. Sogow dogoyɔrɔw bɛ tila u la, walima u fan dɔw, ka dumuni ni dogoyɔrɔ ɲininni gɛlɛya. Fo u bɛ wajibiya ka jɛnsɛn hadamadenw ka yɔrɔ tigɛlenw kɔnɔ; farati dun b’o la ka da a kan mɔgɔw mana u ye, u b’u faga.

Labaaracogo jugu : Mɔnniko jugu ni fɛlɛbɔ kɛcogo jugu ye bagabagali ye ka ɲɛsin jɛgɛw ni sogow ma. (misali la, samaw fagaliba Afiriki kɔnɔ). Nin b’o la : mɔnni diɲɛ kɔgɔjiw kɔnɔ

• Sogow fagaliba i n’a fɔ samaw, olu minnu bɛ ɲinin ka silatunun k’a sababu k’o waleya in ye, waraninkalanw, warabaw, baw ani jɛw, adw. Kɛrɛnkɛrɛnnenya la Afiriki kɔnɔ.
• Sogojago kɔnnen ani kungo tulen labaarali.

Pɔsɔninni ani waatiyɛlɛma : Funteni saman gaaziw ni pɔsɔninw, olu bɛ sɔrɔ izininw fɛ ani forow labaarali, ka fiɲɛ, ji ani dugukolo pɔsɔnin. N’o ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la :

• Manaw ka pɔsɔnin diɲɛ kɔgɔjiw kɔnɔ : Mana fogonnenw bɛ fɛnɲɛnamaw ɲun jamana dɔ la ka taa u fili dɔ la ani ka pɔsɔninw jɛnsɛn jiw la, ka fɛnɲɛnamaw faga ji kɔnɔ.
• Mɔntɔn (atimɔsifɛri) pɔsɔninni bɛ sɔrɔ izininw ka baara kɛtaw fɛ ani taamako labolifɛnw sisiw dugubaw kɔnɔ : Sisi jugu minnu bɛ jɛnsɛn mɔntɔn kɔnɔ, o bɛ dɛmɛn don kosɛbɛ nikisɛw, nimafɛn fitininw ani dagayɔrɔw tiɲɛni na.
• Ji pɔsɔninni k’a sababu kɛ sɛnɛ ni dugujukɔrɔfɛnw bɔli ye : Pɔsɔnin juguw bɛ labaara sɛnɛ senfɛ ani dugujukɔrɔfɛnw bɔli la, ka jɛnsɛn jiw la, o bɛ na ni o yɔrɔ fɛnɲɛnamaw dagayɔrɔw tiɲɛni ye.
• Funteni barika bonyani bɛ yɛlɛma don waati cogoya la, ka da digi yɔrɔw cogoyaw la. Misali la, kɔgɔji gilasikuruw yeeleli ka jugun o yɔrɔ fɛnɲɛnamaw ma. O ye waatiyɛlɛma kɔlɔlɔ dɔ ye. Kɔgɔji gilasikuruw yeeleli bɛ

• taama kosɛbɛ «urusiw» kan, olu minnu mako bɛ gilasi la ka fɛlɛ bɔ ani ka bugun. Ni gilasi bɛ yeele, urusiw wajibiyalen don ka yɔrɔ jan taama dumuni nɔfɛ ani k’u dogo, o taamaba in bɛ na ni u farilafunteni labaaraliba ye ani u bugunbaliya.
• Kasaaraw cayali ani u fanga bonyani i n’a fɔ tasuma ka kungo tulen minɛ ani jisonw k’a sababu kɛ waatiyɛlɛma ye. Waatiyɛlɛma bɛ na ni tasuma kasaara cayali ye Afiriki kungo tulenw kɔnɔ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la jamanaw na, i n’a Afirikidisidi, Namibi ani Bɔsuwana. O tasuma kasaaraw bɛ se ka taama kosɛbɛ yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw kan, ka da a kan u bɛ se ka dagayɔrɔw tiɲɛ ani ka yɛlɛma don yɔrɔ cogoya la.

Fɛn minnu bɛ dan karili kɛ : Falenfɛnw ni bagan minnu mana don yɔrɔ la, u bɛ se ka yankan yen fɛn tɔw kunnan. Falenfɛnw ni bagan kura nanenw ka bɔ fan wɛrɛw fɛ, olu bɛ se ka yankan yen fɛn tɔw kunnan, fo ka se u silatununni ma. A b’i n’a fɔ n’i nana ni fɛn jugu ye kɛnɛ na. Misaliw :

• Fɔnfɔnni (Boiga irregularis) ka jugun Guwamu kɔnɔw ma kosɛbɛ, Fɔnfɔnni doncogo juguyara Guwamu gun kan; a bɛ se ka kɛ a ye yen lasɔrɔ doniw kɔnɔ diɲɛ kɛlɛba filanan waati la. Fɔnfɔnni kɛra sababu ye ka Guwamu kɔnɔw y’u dagayɔrɔw bila ka yɛlɛma fan wɛrɛ fɛ, o nana ni kɔnɔ siya dɔ silatununni ye ani kɔnɔ suguya caman wɛrɛw.
• Falenfɛn minnu bɛ dan karili kɛ, olu walangatali ka yɔrɔ wɛrɛw lasɔrɔ i n’a fɔ ji kɔgɔntanw. O falenfɛn dɔ ye jilabagaw ye (Chromolaena odorata ani Eichhornia crassipes) : O jilabaga ninnu buruju ye Ameriki woroduguyanfan ye; nka u ye Gana ni Afiriki jamana wɛrɛw lasɔrɔ. U bɛ se ka kɛ tapi ye ka yankan falenfɛn dɔw kunnan ji la, walima fɛnɲɛnama dɔw dagayɔrɔ la, ka fiɲɛ tigɛ u la, walima u bɛ yɔrɔ bila.

Fiɲɛbanaw : Fiɲɛbanaw bɛ se ka dɔ bɔ nimafɛn dɔw jama na. Ni bana ye bagan caman faga, a bɛ se ka da digi dɔw fana na, minnu sirilen don olu la dumuniko la, minnu bɛ yaala u nɔfɛ, walima minnu bɛ mako wɛrɛw k’u nɔfɛ, ka juguya kosɛbɛ yɔrɔ cogoya ma. Misali dɔw filɛ :

Baganbana yɛlɛmataw cayali : Bana dɔw i n’a fɔ SIDA ani Ebola banakisɛw, olu ye hadamadenw ani bagan caman faga.

Bana jɛnsɛntaw yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw na : Bana suguya dɔw bɛ kɛrɛnkɛrɛnnenya la baganw ni falenfɛnw bɛlɛn, ka caman bɔ u jama na. Misali la, baga (sanpiɲɔ) cayara diɲɛ kɔnɔ kosɛbɛ ka ntori suguya caman faga, ka yɛlɛma don yɔrɔ cogoya la.

Yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw bɛ lakanan cogo di (ni misaliw ye)

Sigidama caman na – diɲɛ, marayɔrɔ ani sigida – jɛkacɛsiri ka kan ka kɛ walasa ka se ka yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw lakanan; kɛrɛnkɛrɛnnenya la Afiriki kɔnɔ. Dabaliba dɔw ka kan ka tigɛ, walasa ka se ka dɔ bɔ nimafɛnw saliba la, wa denbayaw ni sigidaw fana ka kan ka dɛmɛn don o kow la.

• Ka yɔrɔ lakanannenw dilan : Ka jamana tɔgɔ la kɛnɛ fɛrɛlenw bɔ ani sogolamarayɔrɔw. Gana, jamana ka kɛnɛ fɛrɛlen min bɛ Kakum, o dabɔra ka sogow dagayɔrɔw lakanan. Sigidaw bɛ se fana, k’u ka marayɔrɔ kungo tulenw lakanan, ni sariyaw sigili ye kungo tulen lasɔrɔli an’a labaarali la.
• Kungo tulenw tɔpɔtɔli kuntaala jan : Sigida kungo tulen tɔpɔtɔli ye cogoya ɲuman ye sigidalamɔgɔw bolo ka lakananni kɛ ani ka kungo labaaracogo jugu bali; n’o ye ka kungo jiriw ani fɛn wɛrɛw burujali bali u makow kama. Kungo tulenw bɛ se ka labaara ŋununda sira fɛ, o bɛ se k’a to nafa kuntaala janw ka se ka sɔrɔ kungo jiriw an’a fɛn suguya wɛrɛw la.
• Ka sogofagaba kɛlɛ : Ka sogofagaba kɔlɔsilikuluw sigi, walasa mɔgɔw kana se ka samaw, jɛw ani sogoba suguya wɛrɛw faga. Misali la, Bɔsuwana, hakilila ɲuman dɔw tara sogofagaba kɛlɛli la; i n’a fɔ “Operasɔn Pangolɛn”. Pangolɛn ye sogoba dɔ ye Afiriki ni Azi gunw kan, u fari ka ŋɛɲɛ, u bɛ balo bubagaw ni dugumɛnɛw na. U bɛ elikɔputɛriw ta ka yaala, u bɛ yaala ni wuluw fana ye ka yɔrɔw kɔlɔsi. Baarabolodalenw b’u ni sigidaw fana cɛ, u b’u kandi minnu matarafali la, min b’a to caman bɛ se ka bɔ samaw fagaliba la.
• Ka dɔ bɔ mana labaarali la : Ka dan sigi mana ka pɔsɔninni na, o min ka jugun nimafɛnw ani yɔrɔ cogoya ma. Mana minnu dan ye labaarako kelen ye, olu kɔnna Uruwanda san 2008. O kɛra ɲɛtaakoba ye ka dɔ bɔ mana hakɛ an’a kɔlɔlɔ jugu la kosɛbɛ nimafɛnw ani yɔrɔ cogoya kan.
• Ka sɛnɛ kuntaala jan senkɔrɔmadon : Ka dusu don waleyaw kɔnɔ, minnu bɛ kɔlɔlɔ jugu nɔgɔya lamini kan, i n’a fɔ farafinnɔgɔ labaarali walasa ka se ka yɛlɛma ɲuman don dugukolow kɛnɛyako cogoya la. Angɛrɛ labaaracogo jugu sɛnɛ na o ka jugun dugukolo ma ani a bɛ bagaw faga, walima fɛnɲɛnama suguya dɔw, nafa bɛ minnu na dugukolo nafako la. Afiriki tilebinyanfan sɛnɛkɛlacɛ/muso caman, i n’a fɔ Sɛnɛgali ni Burukina Faso, olu bɛ «zayi» kɛ. O ye sɛnɛ kɛcogo fɛɛrɛ dɔ ye laada la. U bɛ dannidigɛnw senni kabini tilema fɛ, ka nɔgɔ k’u kɔnɔ, ni sanji nana ji ka se ka basigi u kɔnɔ ka yɛlɛma ɲuman don dugukolo diya la sɛnɛ kuntaala jan kama.
• Ka dugukolo tiɲɛnenw labɛn : Ka jiriw turu ani ka yɔrɔ tiɲɛnenw labɛn, hadamadenw kɛwale juguw kɛra sababu ye k’o minnu tiɲɛ, walasa ka se ka dagayɔrɔ kuraw sɔrɔ. Misali la, Jirikɛnɛkogoba hakilila Afiriki saheli kungo kɔnɔ, o ye cɛsiriba ye cɛncɛnfuga kɛlɛli la ani ka dugukolo tiɲɛnenw labɛn k’a sababu kɛ jirituru ani dugukolow tɔpɔtɔli waleyaw ye. Sɛnɛkɛlacɛw/musow bɛ dugukolo nafa lasegincogo min k’a ma a yɛrɛ ma ten, o ye fɛɛrɛ ɲuman ye min bɛ bɛn u ka dugukolow ma…
• Ɲɛ daamu dali kungo kɔnɔ k’o ɲɛtaa sabati : Ka dusu don ɲɛ daamudacogo kɔnɔ, min nafa bɛ sigidalamɔgɔw ani cɛsiriw taganni na. Safariw Maasayi Mara kɔnɔ Keniya, o ye misali ɲuman ye. O kɔfɛ, sigidalamɔgɔ minnu bɛ yɔrɔ tagannenw kɔlɔsi Namibi, i n’a fɔ «Skeleton Coast», o b’a to olu ka se ka nafa sɔrɔ ɲɛ daamuda la u ka sogow n’u dagayɔrɔw lakananni kɔnɔ.
• Ka sigidalamɔgɔw ladamu : Ka lafaamuyali kɛ yɔrɔ nimafɛnko n’a nintanfɛnko la ani ka baarabolodalenw nafaw fɔ u ye kalanyɔrɔw la, kuluw kɔnɔ ani duguw kɔnɔ. Misali la, baarabolodalen “Wild about Nature” Keniya bɛ kalan baarakɛminɛn minnu labaara ani ka lajɛbaaraw kɛ, walasa ka se ka kalandenw ani sigidalamɔgɔ tɔw lafaamuya yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw taganni na.
• Ka yɔrɔ dɔnniyaw senkɔrɔmadon : Ka sigidalamɔgɔw ka laadaw don ba la, minnu ka fisa lamini taganni na. Misali la, Maasayiw Keniya, olu ni sogow ni falenfɛnw bɛ balo la ɲɔgɔn kan kabini waati jan na.
• U ka laadaw bagandumunikɛyɔrɔw taganni na an’u ka dɔnniyaw jiriw kan furakɛliko la, olu bɛ dɛmɛn don sira kuntaala jan donni na u n’u lamini cɛ.
• Ka baara kɛ gɔnin yɛlɛmataw la : Ka caman bɔ sirili la jiri ni sarabon na, o bɛ se ka dɛmɛn don waatiyɛlɛmako la; ka da a kan u jeninni bɛ yɔrɔ cogoya tiɲɛ. Misali la, Afirikidisidi ka kandili gɔnin yɛlɛmataw porozeko la, i n’a fɔ tile kurandisobaw, o bɛ dɛmɛn don dɔ bɔli la siriliba la sarabon na ani ka dɔ bɔ waatiyɛlɛma kɔlɔlɔ jugu la yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw kan.
• Fɛn minnu bɛ dan karili kɛ k’olu kɔlɔsi : Ka dabaliw sigi senkan walasa ka se ka falenfɛn minnu bɛ dan karili kɛ, k’olu jɛnsɛnni bali, ka yɔrɔ fɛnw tagan. Ecopi misali la, falenfɛnw taganni fɛɛrɛ dɔw sigira senkan, i n’a fɔ fɛnɲɛnama dɔw, minnu bɛ balo falenfɛn minnu bɛ dan karili kɛ, olu la. Fɛnɲɛnama suguya min bɛ wele bagadunfɛnw (Parthenium). U b’olu labaara walasa ka se ka jilabagaw jɛnsɛnni bali ani ka sigida falenfɛn tɔw lakanan.
• Ka pɔsɔnin bɔ a la : Ka izininw ni sɛnɛ ka pɔsɔninni kunbɛn walasa ka se ka yɛlɛma ɲuman don fiɲɛ ni ji cogoya la Afiriki yɔrɔw cogoyaw kɔnɔ. Misali la, «Ebɔnyi kɔ lasaniyani poroze» Nizeriya, o ye sigida ka hakilila ye, min b’a ɲinin ka manaw ni Ebɔnyi pɔsɔninfɛn tɔw labɔ ni yɛlɛma ɲuman donni ye ji cogoya la hadamadenw ni sogow kama.
• Ka mɔnni kuntaala jan senkɔrɔmadon : Ka sariyaw sigi ka niyɔrɔw dantigɛ walasa ka se ka mɔnni kɛcogo jugu ɲɛsigi ani ka kɔgɔji nimafɛnw n’a nintanfɛnw lakanan. Misali la, Sɛnɛgali ye cɛsiri minnu kɛ kɛnɛ fɛrɛlen tagannenw lakananni na kɔgɔji-dankan na (AMP) ani ka niyɔrɔw dantigɛ mɔnniko la, o waleyaw bɛ dɛmɛn don ani ka jigisigi kɛ jɛgɛ cayali kuntaala jan na ani ka kɔgɔji nimafɛnw n’a nintanfɛnw lakanan. Gana, mɔnni kɔnnen don san waati dɔw la, walasa jɛgɛw ka se ka bugun ani ka mɔnni kɛcogo jugu ɲɛsigi.
• Ka ji tagan : Ka dusu don ji taganni fɛɛrɛw kɔnɔ sɛnɛ ani don o don ɲɛnamaya kɛcogo la, walasa ka se ka nimafɛnw tagan yɔrɔw cogoyaw kɔnɔ.
• Ka ɲininni ɲɛtaa sabati : Ka ɲininni senkɔrɔmadon yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw ani taganni na, walasa ka se ka fɛɛrɛ ɲumanw tigɛ fɛnw n’u dagayɔrɔw lakananni na Afiriki kɔnɔ.
• Ka sogow tɛmɛnsirako ɲɛtaa sabati : Ka sira basigilenw bɔ walasa sogow ka se ka yɛlɛma-yɛlɛma dagayɔrɔ tigɛ-tigɛlenw ni ɲɔgɔn cɛ, i n’a fɔ jamana tɔgɔ la kɛnɛ fɛrɛlen Kuruzɛri; o min bɛ yɔrɔ lakanannenw tugu ɲɔgɔn na Afirikidisidi.
• Ka sigida ka tagancogo senkɔrɔmadon : Ka fɛɛrɛw di sigidalamɔgɔw ma yɔrɔw nafamafɛnw tɔpɔtɔli kama cogoya kuntaala jan kɔnɔ, ni yɔrɔ kanu donni y’u la, k’a k’u ta ye u k’u jɔyɔrɔ fa a lakananni na. (Misali la, taganni baarabolodalenw Namibi).
• Ka jogo ɲumanw ta dunni kɛcogo kuntaala jan na : Ka dɔ bɔ an kɛwale jugu kɔlɔlɔ la ni fɛnw labaarali ye, minnu bɛ lamini labato ani ka ɲaman dɔgɔya, ni fangadigi ye diɲɛ jago kɛcogo kan; o min ka jugun Afiriki nimafɛnw n’a nintanfɛnw ma.
• Cɛsiri kɛlenw walasa ka se ka yɔrɔ bagabagalenw labɛn : Misaliw :
• Jɛ finmanw ni jɛ jɛmanw : Keniya, lakananbaaw bɛ mununmununsaalow kɛ kɛnɛ fɛrɛlenw na walasa ka se ka jɛw lakanan ka bɔ fagaliba ma. Afirikidisidi ye baarabolodalen dɔw sigi senkan ka ɲɛsin gerew walima guwɛlɛw tigɛli ma, ka fagalikɛlabaw timinangoya (The Living Rainforest) (ScienceDaily).
• Pangolɛnw : Wiyɛtinamu ani Sini, pangolɛn tagannenw bɛ labɛn ka taa u labila kungo kɔnɔ. Cakɛda minnu ɲɛsinnen bɛ sariya labatoli ma, olu ta b’u ni sogofagalaw cɛ kosɛbɛ, minnu b’u faga ka feere. U b’u sɛbɛkɔrɔ ɲangi (The Living Rainforest) (ScienceDaily).
• Waraninkalanw : Yɔrɔ lakanannenw Irisila ani Sini, olu dilanna walasa ka se ka sogow dagayɔrɔw tagan. Dabali minnu tigɛra sogofagaba kɛlɛli kama, olu fanga bonyana (American Museum of Natural History) (ScienceDaily).
• Don kɛnɛ Gana, o bɛ laɲɛnamaya san o san zuwɛnkalo tile 1lɔ, min senfɛ jiri suguyaw, minnu bagabagalen don, walima minnu bagabagalen tɛ, olu bɛ turu jamana fan bɛɛ fɛ. Kɔgɔjiw ni baw fana bɛ datugu san waati dɔ kɔnɔ, walasa ka se ka jɛgɛw lakanan u bugunwaatiw la.

Diɲɛ, marayɔrɔw ani sigidaw sariya dɔw yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnw lakananniko la

Diɲɛ sariya

• Bɛnkan nimafɛnw n’a nintanfɛnw cayali kan (CDB) 1992.
• Diɲɛ tɔnba ONU ka dansigili bɛnkan waatiyɛlɛmaw kan (CCNUCC)
• Diɲɛ dansigili Kunning Mɔntereyali nimafɛnw n’a nintanfɛnw kama 2022
• Jamanaw ka fɛɛrɛw ni dabali waleyataw yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnko la (SPANB)
• Diɲɛ tɔnba ONU bɛnkan cɛncɛnfugu kɛlɛli la (UNCCD) 1994

 

Marayɔrɔw sariyaw

• Bɛnkan Afiriki tiɲɛnikɛntɔn yaalata kan
• Bɛnkan Afiriki kelenya tɔnba (UA) yɔrɔ ani nafamafɛnw taganni na
• Dagayɔrɔw kuntilenna Nansarajɛkulu (UE) fɛ
• Azi gun yiriwali banki (BAD) Politiki yɔrɔ nimafɛnw n’a nintanfɛnko la