Mali : Diyagoyafuru, balan don denmisεnw ka hεrε ɲε Mali kɔnɔ ani Afiriki tilebinyanfan fε

Aw ni ɲɔgɔn tuma n balima lamεnbaa cεman ni musomanw, aw bisimila an ka jεmukan kɔnɔ.

Bi, an n’an ka mɔgɔ welelenw, an bεna kuma diyagoyafuru kan. U bεna kuma diyagoyafuru sababuw an’a kɔlɔlɔw kan. An bεna kuma fana tɔnw ni jεkuluw ka baara kεtaw kan waleya in dabilali la.

An bεna kumaɲɔgɔnya kε ni mɔgɔ saba ye. Fɔlɔ ye Madamu Mariyamu Kɔnε ye, o ye diyagoyafuru la mɔgɔ tagannen ye Kangaba, Kulukɔrɔ mara kɔnɔ. A bεna a ɲεfɔ an ye, a taganna cogo di ka bɔ diyagoyafuru mantɔɔrɔ ma.

O kɔfε, an bε kumaɲɔgɔnya kε ni Madamu Fatu Disa ye, tɔn min ɲεsinnen bε musomanninw lafasali ma ka bɔ diyagoyafuruw ma, Yεrεko KεLε o y’o mɔgɔ ye. A bεna a ka dɔnniya, an’a ka fεεrε waleyalenw fɔ an ye walasa ka se ka muso tagannenw dεmεn ka bɔ diyaggoyafuru mantɔɔrɔ ma. Laban na, an b’an balimakε Dawuda Kɔnε bisimila, lakɔlikaramɔgɔ don hadamadenya dɔnni sira fε, hadamadenya laadilikεla ani hakililakow cakεda (SESANG) mɔgɔ don. N’ale ye, an bε kuma ko kelen in kan, nka diyagoyafuruw yεrε kɔlɔlɔ ye fεn minnu ye musow ni denmisεnninw ka hadamadenya kan.

SFX:DAMINƐNI ƝƐNAJƐ

I ni ɲɔgɔn tuma, i bisimila Madamu Mariyamu Kɔnε!

I taganna diyagoyafuru dɔ la, min taamana i kan kosεbε. A ɲεfɔ an ye, o kow kεra cogo min na.

Ɲagami donna ne ka ɲεnamaya la a san tan ye nin ye, tuma min na ne bεnkε nana ne nɔfε Bamakɔ n kɔrɔmuso bara. Ne si tun bε san 16 la, ani ne tun bε Lise la. San kalan yεrε cεmancε kɔnɔ, ani k’a sɔrɔ hali ɲεfɔli yεrε ma kε, ne bεnkε ye ne ta ka segin an ka dugu la. An selen an ka dugu la Degela, Kangaba sεrεkili kɔnɔ, ne tεnεnmuso fayanfan, o ye n kunnafoni, ko ne cε hami ye ka ne ka kɔɲɔ kε joona. Ne ye ɲininkali kε : «kabini tuma jumεn na, ne maminεna, ani o dabaliban furucε ye jɔnnin ye?» U ye ne jaabi, ko a tɔgɔ ye Famori Tarawele, ne fa terikε kanεmεkε, min ye nafoloba sɔrɔ tunga fε, n’a kɔseginna ka n’a sigi dugu kɔnɔ. Ne tεnεnmuso y’a fɔ ne ye, ko ne bε hεrε sɔrɔ kosεbε, sabula ko ne ye cε san 46 in muso sabanan ye. Ko a bεna a mako don ne na kosεbε, sabula ko ne n’a denmuso 2nan ye si hakεya kelen ye.

Ne ye kasi daminε i n’a fɔ den. Ne tεmεnmuso ko ne ma, ko ne bε laban ka sɔn nin furu in ma. Ne ba tun nisɔn ka go, nka a tun tε se ka fosi fɔ. An ka laada la, kuma fosi tε musow bolo nin ko suguya la, sabula u bε siran, a kana fɔ k’u ni u den jεmakan don. Nka a tun b’a la, ka ne senkɔrɔmadon dogo la a yεrε kɔnɔ. O waati kelen na, a hami ye ne ka kε cε nafolobatigi in furumuso ye, ka sagon denmisεn faantan dɔ ka furu kan, ne bεna min sugandi n yεrε ma. Ne y’a ŋaniya ka boli ka taa n bεnkε bayanfan, Sanba Kamara bara dugu dɔ la Bankumana masurunna na. U ye dugumɔgɔ bεε wuli ka jɔ ne ɲininni na. U ye ne terimuso bεε ɲininka, ne kunnafoni ma sɔrɔ.

Ne fa y’a ŋaniya k’a bε ne ba furu sa, n’a ma ne yɔrɔfɔ. Sabula, ko ale bεna sigi a malo kεnε kan, wa a t’a dɔn a bεna ne furunafolo sɔrɔ k’o lasegin cogo min na. Ne ka denbaya mɔgɔw tun ye ne furunafolo minε. Olu tun ye sarimisi fila, misimuso kelen, malo bɔrɔ saba ani kaba bɔrɔ kelen, ka fara sefawari dɔrɔmε ba bi naani (d40.000) kan. Ne ba m’a dɔn a bε min fɔ. Hali n’a sigalen don ne dogoyɔrɔ la, a tun tε fosi kalama o la. O la, a y’a dajira ne fa la, ko a ka mɔgɔw bila ka taa ne bεnkε bara Bankumana. U ye ne sɔrɔ yen. Ne bεnkε fayanfan Usumani Kɔnε ni ne fa, u ye ne siri ka n bugɔ, fo joli woyora ne kɔ la. Ne ko ne fa ma, ko ne bε saya kɔrɔ dɔn ni diyagoyafuru ye. U ye ne don so dɔ kɔnɔ k’o sɔgɔ ne dala; n kelen tora yen. Ne tun bε banakɔtaaw k’o kɔnɔ yen; sufε, ne ni n tεnεnmuso kɔrɔba bayanfan, an bε si.

Ne bεnkε ani ne teri dɔ, min ye lakɔlikaramɔgɔ ye ko Isa Sakɔ, u bɔra an ka dugu la, ka n’a ɲinin ka ne mansaw sɔn hakili la; nka u ma sɔn olu bolo. U kεlen k’a dɔn ko ne bananenba don, ne bεnkε y’a ɲinin ne fa fε, a k’a to a ka taa ni ne ye dɔgɔtɔrɔso la. Dɔgɔtɔrɔso de la yen, ne bεnkε terikε taara ni ne ye Bamakɔ. An kεlen kɔ ka tile fila k’a bara, u ye Fatu ka tɔn de kofɔ ne ye, k’o bε dεmεn don musomanninw na, minnu bε diyagoyafuru degun kɔnɔ.

Ka kεɲε ni nin kow ye, mun kεra e mansaw ŋaniya ye?

An ka laada la

ba jɔyɔrɔ ye k’a fɔ a denmuso ye k’a ye cε sɔrɔ. A b’a dege kεcogow la n’a furucε an’a buranw ye, ani fana labεncogo kɔɲɔ don na. Laada la, cεw de ye bεnkanw tabaa ye. Fanga tε musow la k’u kanga cεw ŋaniya ɲε, n’o kεra, sigida b’a ban u la. Tuma dɔw la, u cεw b’u ɲangi, walima k’u furu sa yεrε.

Fan dɔ fε, ne fa ma ban furu ma k’a sababu kε laada fanga ani denbaya ka nafoloko cogoyaw ye. Ka fara o kan, ale de fana ye furu in ŋaniya siri. Denbaya ka lajε dɔ senfε, ka kεɲε ni laadaw kɔlɔsibaaya jɔyɔrɔ ye, a jεnna ni furunafolo dantigεlen ye. Nka i n’a fɔ a yεrε denmuso don, a tun tε se ka dɔwεrε kε n’a balimakεw lajεli tε a ko la.

E bɔlen Bamakɔ ka taa a’ ka dugu la, i sɔmina ko dɔ la i ɲε yen wa?

Ne tun hakili la ko, ko suguya ninnu dan ye oromanw kɔnɔnanw ye. Wa ne tun ma sigi n’a ye abada, ko ne yεrε mansaw bεna sɔn ka nin ko suguya kε.

Nin ŋaniya in y’e bila ka hami juguman na wa?

Ne mabɔli kɔnɔ kaso la, cogoya fosi tun tε ne bolo ka n yεrε faga. N’o tε, n tun b’o kε. N ye n ban dumuni ani furakεli ma. N ka Aladeli tun ye saya ka na n ma.

Mun de y’e bila ka boli ka taa ka bɔ i bεnkε bara?

Ne tun dalen b’a la ko u bεna ne nɔfε yen halibi. O sababu kelen kosɔn, ne ma sɔn ka taa n kɔrɔmuso bara. O tun ye ne jate laadatiɲεna ye. Nka tɔn ɲεmɔgɔ ye ne lamara yɔrɔ basigilen na, siran tε n na yɔrɔ min na. A tun tε siga ka polisiw wele, walasa k’a ka muso bisililalenw lakanan.

I selen, tɔn ye mun kε e ye?

U fɔlɔla ka ne jigi sigi, ko baasima fosi tεna n sɔrɔ yan. O kɔfε, ne ni hakililakow dɔnbaa ŋana dɔ ni hadamadenya dɔnbaa ŋana dɔ ye baara ke. O bεε kɔfε, u ye ne ɲininka, ko ne b’a fε ka mun kε n ka ɲεnamaya kɔnɔ. Ne y’a ŋaniya ka sufεkalan kε. Ne donna kalali kalanso dɔ la walasa ka se k’o yamaruyasεbεn sɔrɔ.

E bisimilalen kɔ tɔn fε, aw ka denbaya ye furunafolo lasegin wa?

Ne m’a ɲinin k’o dɔn. Olu de y’a ɲinin ka ne don furu la. O la, olu de ka kan fana ka fura sɔrɔ o la.

E ni a’ ka denbaya cε bε cogo di sisan?

Waati ni waati, ne ni n ba bε kuma; nka n tε se ka ɲinε n fa ye min kε n na. U ye ne ŋaniya tiɲε, wa an bε don min na, ne yεrε t’a fε ka don furu la bilen. Joli min tigεra n na, o dimi ma suman fɔlɔ. Hali ni ne yaafara n fa ma, ne tεna se ka ɲinε nin degun kɔ.

E bε laadilikan jumεn di muso tɔw, musomanninw ani bεnkantalaw ma?

Ne b’a fɔ o musow ni musomanninw ye dɔrɔn, ko mɔgɔ bεε ye kelen ye sariya ɲεkɔrɔ. Hakε tε mɔgɔ si bolo ka juguman k’i mɔgɔ ɲɔgɔn na. Mɔgɔ bε don furu la kanu kama walasa i ka se ka hεrε sɔrɔ, nka mɔgɔ tε don furu la walasa ka dɔ lanisɔndiya, ka sɔn k’i yεrε feere i n’a fɔ bololafεn dɔ, walima bagan. Fo jamana ɲεmɔgɔw k’a faamuya, ko nin waleyaw bε i n’a fɔ ŋɔninw musow senw na. Furu tε jago ye, wa musomannin tε jɔn ye. Hakε b’a bolo k’a ka ɲεnamaya kε a ka di a ye cogo min na, ani k’a diyanyecε sugandi k’a sɔrɔ gεrεntε ma sigi a kan. Ne ye garijεgε sɔrɔ ka se ka bɔ nin ko la. Nka muso joli y’a yεrε faga nin kosɔn? An k’an ɲεw yεlε!

I ni ce Madamu Mariyamu Kɔnε. Sisan an bεna Madamu Fatuma Disa n’a bε wele Fatu, o bisimila; ale ye musomanninw lafasali tɔn ka bɔ diyagoyafuruw ma, o ɲεmɔgɔ ye Yεrεko KεLε, o ye dεmεndonjεkulu (WiLDAF) bolofara dɔ ye. I ni ce an ka wele jaabili la.

Ne bε hakililajigin kε, ko «WiLDAF» Maliye erezo ye, tɔn mugan ni kɔ ani mɔgɔ bi duuru i kɔ bε min kɔnɔ. A laɲinin ye ka musow ani denmisεnninw ka hakεw lakanan ani k’u ɲεtaa sabati. A laɲinin ye fana, ka hakεw labatoli sigi. O la, Fatu, diyagoyafuru ye mun ye?

Diyagoyafuru ye ka mɔgɔ dɔ don furu dɔ la k’a sɔrɔ a sagon t’o ye. Furu labεnnen don denbaya bε min diyagoya denmisεnnin kan. O furu suguya bε ɲεsin denmisεnninw de ma kεrεnkεrεnnenya la musomanninw de ma, ani tuma dɔw la, cεmanninw ma. O ko suguya ninnu bε kε Afiriki kɔnɔ k’a sababu kε laadaw ani fεnko nataw ye.

Diyagoyafuruko bε dankan jumεn na Mali kɔnɔ?

Inicεfu

ka san 2019 laselisεbεn ka fɔ la, Mali bε jɔyɔrɔ 2nan na Afiriki tilebinyanfan fε Nizεri kɔ ani jɔyɔrɔ 4nan na diɲε kɔnɔ ni furu joona 55% donni ye. Wa o la, a n’a kɔlɔlɔ juguw bε musomanninw kan.

Diyagoyafuru kɔlɔlɔw ye jumεnw ye Mali kɔnɔ?

A kɔlɔlɔw sababuw ka ca. An bε se ka damakεɲεbaliya fɔ cεw ni musow cε; o min b’a jira, ko musomanninw ni musow fanga ka dɔgɔn ni cεw ta ye. Musomanninw bε don furu la joona, walima diyagoya la. U jatelen don i n’a fɔ doniw denbayaw kun, wa karan tε k’u ka hεrε ma. Faantanya fana ye a sababu dɔ ye. Musomannin furuli b’a to dɔ ka bɔ a mansaw ka da balota hakε la, ka kε baana ye ani ka jεɲɔgɔnyasira ɲumanw don u ni denbaya wεrε cε. O la, laada dɔw ye diyagoyafuru sababu ye. Jamana caman na, denbaya kunkɔrɔtako dɔ ye musomannin sɔrɔli ye so (k’a sɔrɔ a npogotigiya ma ta). Mansaw b’u denmusow don furu la k’a sɔrɔ hali u ma se kafoɲɔgɔnya ma fɔlɔ, walasa a kana garijεgε sɔrɔ k’a bali furu sɔrɔli la.

Aw bε tagannenw dεmεn cogo di?

An ni «WiLDAF» bε baara kε ɲɔgɔn fε; o ye tɔnw ni dεmεndonjεkuluw ka erezoba ye, minnu bε baara kε musow damakεɲεni an’u ka hakεw lafasali kama Mali kɔnɔ. Musow ni musomanninw bisimilayɔrɔ dɔ b’an bolo, sabula fo i ka jiginyɔrɔ sɔrɔ u ye. O kɔfε, an ni hakililakow dɔnbaa ŋanaw ani hadamadenya dɔnbaa ŋanaw bε baara kε ɲɔgɔn fε, ani tuma dɔw la, ni dɔgɔtɔrɔw ye, minnu tε sara ɲinin, ka tagannenw lamεn ani k’u jigi sigi. O waati kelen na, jεkulu dɔ bε yen, awokaw ani polisiw bε min kɔnɔ, walasa ka mɔgɔw dεmεn nisɔngoyajirasεbεn labεncogo la n’u mako b’o la. An bε dɔgɔkun kelen lajεw fana sigi kalanw kama, walasa u ka se ka baara dɔ sɔrɔ, min b’u donni nɔgɔya baara kɔnɔ.

Mun de bε sariya talenw waleyali gεlεya Mali kɔnɔ?

Hadamadenya laadaw girinya ani se ntanya. Walasa ka se ka politikiw diyagoya, fo i ka gεrεntε sigi gɔfεrεnaman kan. O la, fo i ka lafaamuyali kε ani kunnafonidi kanpaɲiw kunnafonidisow ni sεbεnw kɔnɔ jamana fan bεε fε, ni jεkuluw ye, awokaw, hadamadenya dɔnbaa ŋanaw ani dɔgɔtɔrɔw ni hakililakow dɔnbaa ŋanaw bε min kɔnɔ. O kanpaɲi si tε taa musakabɔ kɔ.

Mali la i n’a fɔ Afiriki kɔnɔ, ko don, min dalakεɲε man di, k’a sababu kε ko caman ye. Ko fɔlɔ ye silamεdiinε fanga ye. Maliden silamε hakε ye 95% ye. O diinε in b’a fɔ ko ni musomannin y’a ka laada fɔlɔw ye dɔrɔn, i k’a don furu la. Sigida kɔnɔ, musomannin jatelen bε k’a kε doni ye. Denmansa caman diyanyeko ye n’a denmuso furula joona, u kunnadoni bε fεgεnya. A ka gεlεn k’u talon ka bɔ o hakilila in kan.

I n’a fɔ a kεra cogo min na san 2019, ɲεbila-poroze dɔ tara ɲangatawalew kεlεli la ka ɲεsin musow ma, k’a sababu kε musojεkuluw ani tɔn minnu tε politikitɔnw ye. Diyagoyafuru dabilali tun b’o la, nka o sariya ma tεmεn; jεn ma kε n’a waleyali ye. Kεrεnkεrεnnenya la, k’a sababu kε diinε kologεlεnw ka gεrεntεw ye.

O cogoya in na, mun de ka kan ka kε?

Fo lafaamuyali kanpaɲiw de ka kε denmansaw ani sigidaw ɲεmɔgɔw kεrεfε, walasa k’u kunnafoni furu joona kɔlɔlɔw ani musomanninw ka hakεw la. Fo i ka denmisεnninw ni denmisεnw fana lafaamuya u ka hakεw la ani k’u dege u lafasali la. O kɔfε, a ɲuman ye ka damakasiliw kε gɔfεrεnaman kεrεfε, walasa ka se ka sariyaw ta diyagoyafuru kama, walima ka dɔ fara sariya talen kɔrɔw fanga kan. O kɔfε, a ɲuman ye ka faantanya kala ta ka bɔ musoya kun. O ye musomanninw ka furu joona dabilacogo ɲuman ye. Muso min bε se a yεrε kɔrɔ, o b’a denmuso lakanan ka bɔ diyagoyafuru ma don nataw la.

I ni ce kosεbε Madamu Fatu Disa. Sisan an b’an ɲεsin Dawuda Kɔnε fan fε, lakɔlikaramɔgɔ don, hamadenya dɔnbaa ŋana don, hadamadenya laadilikεla fana don, hakililakow cakεda (SESANG) mɔgɔ dɔ don.

N balimakε Kɔnε, sababu jumεnw bε yen seko ni dɔnko ani nafoloko nasira la, minnu bε diyagoyafuru kolokolo?

Diyagoyafuru dili bε fo cε ni muso damakεɲεbaliya kɔnɔ ani musomanninw donbaliya da la. Ko wεrεw b’a juguya: seko ni dɔnko ani diinεw kɔnɔkow ani danbew, laadaw ani faantanya. Musomannin ka basigi an’a lakananni fana b’a la, ladamubaliya ani politikiw ni kiiri dabali tigεlenw fanga dɔgɔyali. Tiɲε yεrε la, musomanninw jatelen don i n’a fɔ doni. Jamana marayɔrɔ caman na, denmisεnnin furuli ye laada ye, min bε sen na sanga ni waati bεε la, sabula a bε sen na kabini bɔnsɔn caman tile la. O la, k’i mabɔ laada la, o ye farati ye sigida la dεnkεrεfεko la.

Faantanyaba kɔnɔ, k’i den don furu la, o b’a to dɔ ka se ka bɔ mansaw ka da balota hakε la, ka dɔ bɔ u ka fini santa ani mɔgɔ ladamuta hakε la. O bε dɔ bɔ denbaya ka musaka bɔta hakε la. Sigida dɔw la ni furunafolo sarala, o ye nafolomugu sɔrɔlen ye denbaya dεsεbaatɔw bolo. O fana na, a bε dɔ bɔ kalanwari sarata hakε la musomanninw kunkan, ani cεsiriw ka se k’u to kalan na. Musomannin 23,8% dɔrɔn de bε se dugumakalan kun filanan ma jateko cakεda ka kɔlɔsili la. O cogo la, musomnnin caman i n’a fɔ Mariyamu, olu bε kalan bila san o san ka don furu la.

Yala diyagoyafuru bε se ka jate binkanni ye wa?

N’i ye tali kε ɲεfɔcogo la, ne bε se k’a fɔ awɔ. Diyagoyafuru bε na ni ɲangataw ye tuma dɔw la ani dansagon kafoɲɔgɔnya la cε fε. A caman na, kafoɲɔgɔnya bε diyagoya kε. Ɲεfɔcogo la, binkanni ye ka kafoɲɔgɔnya diyagoya kε muso dɔ la k’a sɔrɔ a ma jεn n’o ye. A bε se ka kε ni fanga, balanna, bagabagali, nεgεnni ani tuma caman na, ni wajibi ye.

O furu suguyaw kɔlɔlɔw ye jumεnw ye musomanninw kan?

Diyagoyafuru kɔlɔlɔba bε musomannin kan a ka ɲεnamaya kɔnɔ, a ka sigida la ani a ka jamana mumε kɔnɔ. O kɔlɔlɔw bε se ka kε ko juguw, dansagon ni kafoɲɔgɔya wajibi kεli ye A bε se ka na ni garijεgε sɔrɔli fana ye joona; o dun bε se ka kε musomanninsaya sababu fɔlɔ ye minnu si hakε b’a ta san 15 la ka se 19 ma, ani SIDAbana sɔrɔli. Hali ni musomannin min ye garijεgε sɔrɔ ka kafoɲɔgɔnya ladamu sɔrɔ, a man telin ka kafoɲɔgɔnya sɔrɔ lakanan kɔnɔ. Ka fara o kan, n’a furula kaban, musomannin bε jate baliku ye, k’a to a cε kan. A ka nafa tε kalanyɔrɔlataa la bilen. A bɔra da o da fε, dukɔnɔbaaraw ani denmisεnninw ladonni t’a to a k’o masɔrɔ tuguni. Diyagoyafuruw bε musow bali ka bɔ faantanya kɔnɔ.

Fura jumεn b’e bolo o la?

A fɔlɔ, fo dεmεndonjεkuluw ni tɔn minnu b’a ko kɔrɔ, olu k’u fangaw fara ɲɔgɔn kan. Fo ka dugutigiw ni diinεɲεmɔgɔw sendon a la. Sabula, diyagoyafuruw de bε ka kε ni diinεw ni laadaw tɔgɔw ye. Kumakuncε la, Mali kɔnɔ, sebaaya tεna se ka sɔrɔ diyagoyafuru kεlεli la ni gɔfεrεnaman m’a jɔyɔrɔ fa a ɲεma. Jigi man kan ka da fura kuntaala surun ni hakεlama si kan a ko la.

I ni ce i ka ɲεfɔliw la n balimakε Kɔnε. Diyagoyafuru ye tiɲε ye diɲε fan caman fε, ani kεrεnkεrεnnenya la Afiriki kɔnɔ. Cε fara muso kan, bεε bε se ka k’a mɔgɔ tagannenw (kiisilenw) ye. A fanba la, denmisεnninw de ka dimi ka jugu diyagoyafuru la kosεbε Mali kɔnɔ. O la, a ɲuman ye jamana ɲεmɔgɔw ka dabaliw tigε joona, walasa ka se ka diyagoyafuru dabila, min bε ka mɔgɔ caman kε tagannenw ye, wa n’a b’a la k’u k’a ye. An sera an ka jεmukan kuncεyɔrɔ la bi. Mɔgɔ welelen bεε ni ce ani aw minnu bε k’an lamεn nin waati in na. A’ k’an bεn sɔɔnin jεmukan wεrε la.