Ka hakililaw fɛsɛfɛsɛ ani ko kɛlenw densɔrɔbaliya kan

Cɛ ni muso, a’ bɛɛ ni ɲɔgɔn tuma, ani aw bisimila Kucala Arajo Jamana kan, fiɲɛsira 102.6, kabini Hamudalayi Kucala. A’ tulo bɛ baarabolodalen Laadili Bulon de la, min bɛna lase Mayimuna Watara fɛ, n’a bɛ wele Muna, ani Dawidi Kulubali, a bilabaa fiɲɛ fɛ, o ye Musa Kɔnɛ ye. Laadili Bulon bɛ lase tarata o tarata k’a ta nɛgɛ kanɲɛ 10 na ka se a kanɲɛ 10 tɛmɛnnen ma ni sanga 30 ye, segin bɛ kɛ jɛmukan in kan kari o kari nɛgɛ kanɲɛ 19 waati la. Jɛmukan don, min kuntaala ye sanga 30 ye.

Bi, an da bɛna don masalakun na, min ye : « densɔrɔbaliya» ye. Nin ye jɛmukan nimɔrɔ 13nan ani Poroze HƐRƐ kunkanko tako 4nan an’a laban ye. Nin jɛmukan in laɲinin ye k’a to jɛɲɔgɔnw ka se ka sɔsɔli kɛ furuɲɔgɔnw ka densɔrɔbaliya sababuw kan.

Walasa ka kuma masalakun in kan, an nisɔndiyalen ye wele bila Madamu Fatumata Kulubali ma, sazifamu don Kucala Hamudalayi kɛnɛyasoba la. I ni ɲɔgɔn tuma Fatumata !

Sanni an ka sira di an lamɛnbaaw ma, an ka mɔgɔ welelen Fatumata Kulubali, bɛna walanwalanni k’an ye bi masalakun in kan. O kɔfɛ an bɛ muso dɔ ka seereyaw lamɛn, min y’a ŋaniya a tɔgɔ ka to gundo la, n’asigilen bɛ Hamudalayi yan. O muso in ye densɔrɔbaliya gɛlɛyaw sɔrɔ kosɛbɛ a ka furu kɔnɔ, ale yɛrɛ fɛ, a ka gɛlɛya ma kɛ dɔwɛrɛ ye a furucɛ kɔ. A tun ka surun san 10 na furu kɔnɔ, a ka den sɔrɔ k’a sababu kɛ furakɛli ye kɛnɛyaso la a n’a cɛ ka ɲɔgɔndɛmɛn kɔnɔ.

Sanni an k’a ka seereya mumɛ latɛmɛn, an ye ɲininkali kɛ mɔgɔ minnu na ni mikoroyaala ye

Hamudalayi bɔlɔnw kɔnɔ, an b’olu hakililaw da lamɛnbaaw tulo kan, a bɛ minnu ɲɛna halibi, ko densɔrɔbaliya sababu fɔlɔ ye muso nɔ ye furu kɔnɔ.

Nka sanni o cɛ, an bɛ lamɛnbaacɛ.muso dɔw hakililaw lase aw ma, a’ ka dɔgɔkun ɲininkali kan, min lasera i n’a fɔ dɔgɔkun tɛmɛnnen baarabolodalen kɔnɔko dɔ:

Ɲininkali no.1 : Densɔrɔbaliya da bɛ :

1. Muso dɔrɔn na
2. Cɛ dɔrɔn na
3. U fila la

Ɲininkali no. 2 : Munna muso jatelen bɛ k’a kɛ densɔrɔbaliya sababu fɔlɔ ye furu kɔnɔ ?

Aw ye weleli kɛ arajo la k’aw hakilila di.

Nin jɛmukan in musaka bɔbaa ye Kanada diɲɛ kɔkankow cakɛda (AMC) ye, a waleyabaa ye «Marie Stopes International – Mali, Wildaf, Diɲɛ wula kɔnɔ arajo (RRI), ni Kucala Arajo Jamana ka jɛkabaara ye.

An bɛna bi masalakun walanwalanni daminɛ n’an ka jateminɛ ye. N’o ye an ye hakilila minnu bɔra an lamɛnbaacɛ.musow fɛ.

An ye ɲininkali kɛ, yala ko densɔrɔbaliya da bɛ muso dɔrɔn na wa ? Cɛ dɔrɔn na wa ? Walima u fila ? A ka surun 80% na, minnu y’a jira ko densɔrɔbaliya da b’u fila la – o jaabi ɲɛna.

An ye ɲininkali kɛ fana ko : munna muso jatelen don k’a kɛ densɔrɔbaliya sababu fɔlɔ ye furu kɔnɔ ? Mɔgɔ ɲininkaliw ye min fɔ, an bɛna o kumaw dɔ lase lamɛnbaaw ma…

A’ ye nin seereyaw lamɛn : ____________

Dɔw y’a jira ko densɔrɔbaliya da bɛ muso dɔrɔn na Dɔw yɛrɛ hakili la, ko a da b’u fila la, nka ko laada sira fɛ, ni kulusijalagosi tɛ cɛ la, densɔrɔbaliya sababu ye muso ye. O la, bolokɔnnin bɛ ɲɛsin muso dɔrɔn de la.

A fɔra fana ko muso bɛ jalaki kosɛbɛ, sabula ko cɛ, ka sɔrɔ i ye dutigi ye, fangaba de b’a bolo ani ko muso jatelen don k’a kɛ fangantan ye furu kɔnɔ. Kumakɛlaw y’a jira ko cɛw tɛ sɔn majiginni ma, k’u bɛn ni dɔgɔtɔrɔw ka sɛgɛsɛgɛliw ye, ka da siran ani maloya kan, o de b’a to ni a ko turu bɛɛ bɛ ta ka da muso kun.

Sanni fura ka ɲinin fan fila fɛ (muso ni cɛ) ni kɛnɛyafuraw ye, cɛ n’a ka denbaya, kɛrɛnkɛrɛnnenya la cɛ somɔgɔw de bɛ muso mafiɲɛnya. Sababu minnu kofɔra, cɛ ka kulusijalagosiko b’o la, ani kafoɲɔgɔnya bana yɛlɛmataw (MST/IST) furuɲɔgɔnw cɛ.

Kumakɛlaw bɛ furuɲɔgɔnw laadi, n’u b’o cogoya in na, u ka taa kɛnɛyaso la, kabini u mana garijɛgɛ sɔrɔbaliya kuntaala jan kɔlɔsi.

Bi, an ka mikoroyaala y’an se Hamudalayi kin kɔnɔ Kucala, o ye dugu in kin belebeleba ye. Kucala sɛrɛkili foroba Lise bɛ yen, n’o bɛ wele Lise Kɔnɛ Danziye, ani metewo cakɛda, siraw tilayɔrɔ, ani Mali jisanimanko cakɛda ka jibondonba. Foden Jawara y’a kintigi ye, lamɛnni cakɛdaba fana bɛ kin in kɔnɔ.

O mikoroyaala senfɛ, mɔgɔw y’u hakililaw di sababuw kan, minnu bɛ muso jate k’a kɛ densɔrɔbaliya sababu fɔlɔ ye furu kɔnɔ. O mikoroyaala kɛra ntɛnɛn marisikalo tile 18 san 2024. An k’u ka seereyaw lamɛn.

Mikoroyaala kɔnɔ an bɔra ka min da aw tulo kan, sababu caman fɔra ka ɲɛfɔli kɛ, munna muso jatelen bɛ k’a kɛ densɔrɔbaliya sababu fɔlɔ ye furu kɔnɔ.

A fɔlɔ, a fɔra ko laada sira fɛ, muso faralen don denbaya ani denw sɔrɔli kan. Ale de bɛ den ta a dɛbɛ la kɔnɔmaya kɔnɔ ani k’a bange, o b’a jira ko densɔrɔbaliya da b’ale dɔrɔn na, hali n’i y’a sɔrɔ u fila bɛɛ ka ko don. Ka fara o kan, musow de bɛ bangekɔlɔsifɛnw labaara kosɛbɛ ani fura suguya wɛrɛw, min b’a to u kana se ka garijɛgɛ sɔrɔ joona ; o furaw dun labaaracogo jugu bɛ se ka dan kari bange la ka kɛlɛya don a la, tuma min na ni denko hami nana i ma.

A jirala fana ko den sɔrɔli gɛlɛya bɛ se ka cɛ ni muso fila bɛɛ sɔrɔ, wa den sɔrɔbaliya bɛ se k’u fila sɔrɔ o cogo kelen na. Hakiliyanfan, degun bɛ se fana ka densɔrɔbaliya lase muso ma.

An bɛ to Hamudalayi an ka laseliw la. An ye muso dɔ kumaɲɔgɔnya min ye densɔrɔbaliya kɛ san 10 ɲɔgɔnna kɔnɔ furu kɛlen. Nka, a n’a cɛ ka ɲɔgɔnfaamuya kosɔn, ani kɛnɛyaso dɔ sira bɔlen kɔ, den saba sera ka don furuɲɔgɔn ninnu garijɛgɛ la. Muso kɔni ma sɔn a bugunnatigɛ fɔli ma, nka a y’a jira k’u ka densɔrɔbaliya da tun b’a cɛ la.

A ka seereya kɔnɔ, a ko :« A tun ka surun san 10 na an ka furu kɛlen k’a sɔrɔ den selen tɛ ka sɔrɔ, ne ye farafinfuraw ta, ka moribaaraw kɛ, wasa ma sɔrɔ. Olu musakaw cayara ne ma kosɛbɛ wariko ani nafolomafɛnko la, fo ka na ni kɛlɛ misɛnninw ye an ka furu kɔnɔ. A ko ninnu tun man di ne cɛ ye ; nka ne tun wajibiyalen don ka don a caman dafɛ ka da n buranw ka gɛrɛntɛ kan n dala. Kelennabila tun kɛra ne taalan ye, fo ne cɛ somɔgɔw tun b’a la ka ne gɛngɛn ka kɛ furusa kan. Nka, a kɛra kunnadiya ye n bolo ; sabula ne ni n cɛ bɛnna a kan ka dɔgɔtɔrɔw sira bɔ. An y’a dɔn o la, ko densɔrɔbaliya in da bɛ ne yɛrɛ cɛ de la, furakɛliw kɔfɛ, an sera k’an den fɔlɔ sɔrɔ san kɔnɔntɔn furu kɛlen kɔfɛ, ka na den fila wɛrɛw sɔrɔ san fila bɛ u bɛɛ ni ɲɔgɔn cɛ. O de kosɔn ne b’a ɲinin mɔgɔ bɛɛ fɛ, minnu furulen don ni densɔrɔbaliya gɛlɛya b’u kan, u ka kɛnɛyaso sira taama wasa ka don u la a ɲɛma. »

An kumaɲɔgɔn in, min ma sɔn a bugunnatigɛ ka dɔn, a surunyana san 10 na furu kɔnɔ k’a sɔrɔ den ma sɔrɔ, a ye wariba bɔ denko la, fo ka don a ka sanuw ni finiw na, furakɛliko la. A ye kɛlɛw sɔrɔ densɔrɔbaliya in kama u ka denbaya kɔnɔ ani kɛrɛnkɛrɛnnenya la a cɛ mansaw; fo olu tun ye furusa ɲinin a fɛ.

Nka a labannen kɛnɛyasolataa ma, n’o ye dɔgɔtɔrɔko ye, a y’a dɔn k’u ka densɔrɔbaliya in da b’ale cɛ la. Bi, san kɔnɔntɔn furu kɔnɔ, furuɲɔgɔn ninnu y’u den fɔlɔ sɔrɔ,

fo ka den fila wɛrɛw sɔrɔ ka da o kan, wa san fila b’u bɛɛ ni ɲɔgɔn cɛ. O de la, a b’a ɲinin furuɲɔgɔn bɛɛ fɛ, minnu bɛ densɔrɔbaliya gɛlɛya kɔnɔ u ka kɛnɛyaso sira taama min b’a to wasa bɛ se ka don u la a ɲɛma joona.

An b’an kumaɲɔgɔn fo a ka seereya la.

An bɛ tɛmɛn ni bi masalakun ye n’an ka mɔgɔ welelenw ye ; n’o ye Madamu Fatumata Kulubali, sazifamu don Hamudalayi kɛnɛyasoba la, a b’an fɛ kumaso kɔnɔ yan. I ni ce nani na an ka wele jaabi. Ani k’a fɔ an ye, mun de ye densɔrɔbaliya ye ?

 

Furu kɔnɔ, densɔrɔbaliya ye garijɛgɛ sɔrɔbaliya ye kalo 12 fo 24 kafoɲɔgɔnya lakananbaliw kuntaala kɔnɔ (misali la siɲɛ fila fo saba dɔgɔkun kɔnɔ) ka sɔrɔ bangekɔlɔsifura tɛ ta.

Densɔrɔbaliya sababuw ye jumɛnw ye ?

Sanni k’i jaabi, nafa b’a la ka faranfasiyali kɛ Tanti Muna, ko densɔrɔbaliya bɛ se ka sɔrɔ a sababu tilalen saba ye, tila kelen b’a ju kɛ muso ye, ka tila kelen kɛ cɛ ye, ani ka tila kelen tɔ k’u fila nɔ ye. Densɔrɔbaliya sababu dɔw ye banaw ye walima kafoɲɔgɔnya bana yɛlɛmataw, n’u ma furakɛ koɲuman, bange jɔli joona, kɔnɔtiɲɛ caman, ani yɛrɛfurakɛ, o de ka ca kosɛbɛ. Ka fara siramafɛnw tali kan. Sira bɛ fan dilanni sennasumaya muso la joona ani ka cɛ lawaji cogoya tiɲɛ, kasɔrɔ dɔlɔ minniba fana bɛ se ka fiɲɛ bila furuɲɔgɔnw ka denko la.

Densɔrɔbaliya taamasiyɛnw ye jumɛnw ye ?

Muso kan, densɔrɔbaliya taamasiyɛnw bɛ se ka kɛ laada basibaliya ye, u tɛ na u nacogo la, wa dimi bɛ muso kan, walima u tɛ na yɛrɛ. Cɛ kan, densɔrɔbaliya taamasiyɛnw bɛ se ka dɔn sɛgɛsɛgɛliw fɛ kɛnɛyaso la, o bɛ se ka na ni muso jalakili ye kosɛbɛ n’a da yera o la. Densɔrɔbaliya sababu jɔnjɔnw cɛ fanfɛ, o bɛ dɔn ni sɛgɛsɛgɛlicogo dɔw waleyara ; i n’a fɔ a bɛ fɔ minnu ma tubabukan na « oligospermie » ani « oligo-asthéno-tératospermie ». Fɔlɔ in ye denkisɛ hakɛ dɔgɔya an’u ka kunkɛnɛyabaliya ye, ka fara denkisɛ caman bɔcogo jugu kan Filanan ye denkisɛ ntanya ye lawaji la, k’a sababu kɛ bana kɛrɛnkɛrɛnnenw ye.

Densɔrɔbaliya kɔlɔlɔw ye jumɛnw ye hadamadenya ani sɔrɔ kan ?

I ni ce o ɲininkali in na. Densɔrɔbaliya kɔlɔlɔw ka ca ; u bɛ taama hadamadenya, sɔrɔ ani farikolo kan. Hadamadenyako la, densɔrɔbaliya bɛna ni dɛnkɛrɛfɛ/fɛrɛfɛrɛli ye, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, ka ɲɛsin muso ma, a cɛ fɛ, a cɛ somɔgɔw fɛ ani sigida yɛrɛ fɛ. A bɛ se ka na ni hakiliɲagami, dɛnkɛrɛfɛ hadamadenya kɔnɔ, kɛlɛ misɛnninw furu kɔnɔ, fo ka se furusa ma. Fɛn min ye kɔlɔlɔw ye sɔrɔko la, densɔrɔbaliya bɛ se ka faantanya bila furuɲɔgɔnw na, kɛrɛnkɛrɛnnenya la muso, o min bɛ sɔn k’a cɛn bɛɛ don denko dafɛ, walasa ka se ka yɛlɛma ɲuman don a dabolo la hadamadenya kɔnɔ, walasa a cɛ, a cɛ somɔgɔw ani sigida ka se k’a ye yecogo ɲuman na, ka da a kan fɛrɛfɛrɛli bɛ ta k’ale de sɛgɛrɛ.

Munna muso jatelen don k’a kɛ densɔrɔbaliya sababu fɔlɔ ye furu kɔnɔ ?

Sigi kɔnɔ, muso jatelen bɛ k’a kɛ fangantan ye, o de bɛ hali a cɛ bila, o min bɛ gɛlɛya kalama k’a da bɛ ale yɛrɛ la, ka muso jalaki maloya kama. Dawidi, a bɛ cɛ caman ɲɛna k’u bɛ se ka muso wasa dilan na, k’o b’a jira k’u ka kɛnɛ densɔrɔ siratigɛ la, ko lawaji ɲumanya t’a la. Ka fara o kan, cɛ dɔw bɛ ban ka taa sɛgɛsɛgɛliw kɛ kɛnɛyasow la, kasɔrɔ densɔrɔbaliya tɛ se ka sidɔn ten ni sɛgɛsɛgɛliw tɛ. Nka, a fɛn o fɛn na, bin bɛ kɛ muso de kan k’o jalaki ko densɔrɔbliya de da b’o la, o de ye ko jugu ye.

Densɔrɔbaliya furaw ye jumɛnw ye ?

A ɲuman ye ka hakili ɲuman sɔrɔ a ko la, ka sɛgɛsɛgɛliw matarafa kɛnɛyasow la cɛw ni musow fɛ. Kɛrɛnkɛrɛnnenya la, nafa b’a la kosɛbɛ ka dusu don cɛw kɔnɔ u ka taa u yɛrɛ lajɛ kɛnɛyasow la ni siga kɛlen don densɔrɔbaliyako la furu kɔnɔ, sabula a b’u caman kɔnɔ ko gɛlɛya in da t’olu la, u bɛ sin k’a turu da muso kun ten. A ɲuman ye fana ka musow senkɔrɔmadon ni jigisigi ye hakiliyanfan fɛ, minnu bilalen don bolo kɔfɛ ani k’u fɛrɛfɛrɛ. Ka fara o kan, jamana ka kan ka lafaamuyaliw fanga kologirinya ni kunnafonidi cakɛdaw ye, ka hakililajigin kɛ, ko densɔrɔbaliya bɛ cɛw fana fanfɛ, hali n’i ka kɛnɛ dilan na, walasa ka se ka hakilila juguw kɛlɛ ka bɔ an ka sigi kɔnɔ.

: A tigilamɔgɔw ladonniko bɛ cogo di ?

Fɛn min y’a tigilamɔgɔw ladonniko ye furu kɔnɔ, a ɲuman ye furuɲɔgɔn fila bɛɛ ka jɛ ka taa u yɛrɛ lajɛ kɛnɛyaso la, min ka surun u la kabini u mana a taamsiyɛn fɔlɔ kɔlɔsi u yɛrɛ la. O b’a to bana ka sidɔn joona k’a fila furakɛli nɔgɔya.

: Cɛ somɔgɔw jɔyɔrɔ an’u ka kɛtaw ka kan ka kɛ jumɛnw ye ni densɔrɔbaliya ye furuɲɔgɔnw sɔrɔ ?

Cɛ somɔgɔw ka kan ka muso n’a somɔgɔw senkɔrɔmadon, sabula densɔrɔbaliya gɛlɛya bɛ se ka bɔ u denkɛ fana na. O siratigɛ la, buranmusow fana, denmusow b’u bolo, n’u fana t’a fɛ olu ka kɛ dɛnkɛrɛfɛ ye n’a ɲɔgɔnna tara k’u sɛgɛrɛ. O la, u ka kan ka furuɲɔgɔnw senkɔrɔmadon ani ka dusu don u kɔnɔ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, k’u janto furumuso in na, walasa a hakili kana wuli ka taa a fɛ, sabula hakiliwuli bɛ se ka fiɲɛ bila densɔrɔ la.

: I ni ce Madamu Kulubali i sendonni na an ka jɛmukan na. An ye faamuyali kɛ kosɛbɛ sigimajɔ masalakun in kan.

Ka foli di i yɛrɛ ma, i ni ce.

: Mɔgɔ minnu b’a fɛ k’u sendon jɛmukan na, u bɛ se ka ɲininkaliw kɛ ko ɲɛdɔnbaa ŋana in na kumaso kɔnɔ yan walima ka kunnafoni dafaw ɲininkali kɛ, Kucala Arajo Jamana telefɔni dayɛlɛlen bɛ ka bila aw kama. O ye _______

Ani hakililajigin na, a’ bɛ se k’an wele dɔgɔkun kɔnɔ k’aw hakilila di masalakun kan an ka jɛmukan nata kama: ___________.

An sera an ka jɛmukan kuncɛyɔrɔ la. Hakililajigin an ka faamuyali kan:

An kumaɲɔgɔn muso in, min y’a ŋaniya k’a bugunnatigɛ to gundo la, a y’a jira ko a ka surun san 10 na furu kɔnɔ k’a sɔrɔ den ma sɔrɔ. Nka furakɛliw kɛra ni farafinfuraw ye, mako ma ɲɛ. A labanna k’a ɲɛsin dɔgɔtɔrɔsolataa ma, a ka sɔrɔ k’a dɔn, ko densɔrɔbaliya in bɛ se ka bɔ cɛw fana na. A y’a dɔn o senfɛ ko a da b’ale yɛrɛ cɛ la. San kɔnɔntɔn kɔfɛ, furuɲɔgɔnw y’u den fɔlɔ sɔrɔ, fo den saba b’u bolo bi.

A b’a ɲinin mɔgɔw fɛ, minnu b’o cogo in na, u ka kɛnɛyaso taali matarafa.

Fatumata Kulubali y’a jira ko densɔrɔbaliya bɛ cɛ kunda a bɛ muso kunda. A bɛ se ka ɲɛfɔ, ko garijɛgɛ sɔrɔbaliya don san kelen kuntaala kafoɲɔgɔnya lakananbaliw kɔnɔ. A sababuw la, a da sera farilajiw cogoya tiɲɛni, banaw walima dilannabana yɛlɛmataw, i n’a fɔ joli tɔncogo kɔnɔmaya kɔnɔ ani leminanpo, olu bɛ se ka juguya n’u ma furakɛ, ka fara cɛ ka kulusijalagosi kan. Hadamadenya kɔnɔ, muso densɔrɔbaliw kɛlen don dɛnkɛrɛfɛw ye ani k’u fɛrɛfɛrɛ. A bɛ sinsin min kan, o ye kumaɲɔgɔnya ɲuman ye furuɲɔgɔnw cɛ, denbaya ka senkɔrɔmadonni ani sɛgɛsɛgɛli kɛnɛyaso la.

Foli belebele bɛ bɛɛ ye, cɛ ni muso, minnu y’u da don an ka jɛmukan na ani ka waati bila k’an lamɛn.