Notes to broadcasters
Kunnafoni ka ɲɛsin arajo laselikɛcɛ.muso ma
Kɔnɔtiɲɛ ye ka kɔn ka garijɛgɛ dan sira la. Mali kɔnɔ, kɔnɔtiɲɛ cogoya ka ca. A dɔ ye kɔnɔbila ye ; o bɛ se ka sɔrɔ bana fɛ, walima i b’a sɔrɔ a sababu ma dɔn. A dɔ fana ye kɔnɔtiɲɛ min bɛ kɛ i sigilen bɛ jamana min kɔnɔ, o sariya kɔkan.
Fo n’a bɔra Benɛn na, kɔnɔtiɲɛ yamaruyalen don o min na, Afiriki tilebinyanfan jamana tɔw kɔnɔ, kɔnɔtiɲɛ bɛ yamaruya cogoya dantigɛlenw na ka jɛya : ni garijɛgɛ (kɔnɔbara) sɔrɔla binkanni fɛ kafoɲɔgɔnya nasira la, walima balima surun dɔ fɛ, walima ni muso ni bɛ sɔn ka to a la.
Diɲɛ tɔnba ka san 2022 laselisɛbɛn b’a jira, ko Mali kɔnɔ, kɔnɔbara 50% ye minnu sagon tun t’o ye. O de bɛ musomanninw ni musow bila ka dogokakɔnɔtiɲɛ kɛ. O jate kelenw b’a jira, ko a ka surun muso 60% la Mali kɔnɔ, minnu b’o kɔnɔtiɲɛ suguya in de kɛ.
Nin arajo masalabolo in na, an bɛna kuma ni mɔgɔ saba ye : muso min delila ka dogokakɔnɔtiɲɛ kɛ, musolajiginnna (sazifamu) ani mɔgɔya dɔnbaa ŋana. N’olu ye, an da bɛ se dogokakɔnɔtiɲɛ, a sababuw an’a kɔlɔlɔw ma. An bɛ kuma fana cogoyaw kan, cogoya minnu na yamaruya bɛ muso bolo k’a kɔnɔ tiɲɛ ni kɛnɛya tigilamɔgɔ dɔ ka dɛmɛn ye ani lafaamuyali nafaw walasa ka se ka musomanninw tagan dogokakɔnɔtiɲɛ ma.
N’i b’a fɛ ka baarabolodalenw labɛn dogokakɔnɔtiɲɛ kan, i bɛ se ka kuma ni muso dɔ ye, min delila k’a kɛ, ni sazifamu dɔ ye ani, ni ko dɔnbaa ŋanaw ye, i n’a fɔ mɔgɔya dɔnbaa ŋanaw, hakililakow dɔnbaa ŋanaw, walima hadamadenya sabatili baaraw kɛbaaw. I bɛ se ka nin ɲininkali ninnu kɛ i kumaɲɔgɔnw na :
- E ye dogokakɔnɔtiɲɛ ye cogo di?
- O kɔnɔtiɲɛ suguya sababuw an’a kɔlɔlɔw ye jumɛnw ye ?
- E ka jamana sariya bɛ mun fɔ kɔnɔtiɲɛ kan?
Jɛmukan kuntaala, k’a daminɛ dantigɛli la fo kuncɛli : sanga 25 fo 30.
Script
KUMATIGICƐ.MUSO :
Lamɛnbaa cɛman an’a musoman, aw bisimila an ka dɔgɔkun jɛmukan kɔnɔ, min bɛ lase a’ ka arajo mandi la.
Kumaso kɔnɔ, an nisɔndiyalen bɛ mɔgɔ saba bisimila,
an bɛna masala ni minnu ye don masalakun kan, n’o ye: dogokakɔnɔtiɲɛ ye. N’olu ye, an da bɛ se a sababuw, a kɔlɔlɔw ani dabali minnu bɛ se ka tigɛ , walasa ka dogokakɔnɔtiɲɛ bali, ka da a kan dogokakɔnɔtiɲɛ bɛ se ka kɛ muso sata ye tuma dɔw la.
Aw bɛ fɔlɔ ka seereya sɔrɔ Madamu Sitan Tarawele fɛ, an’a bɛ wulikajɔ min na. Ale ye balikukalan karamɔgɔ ye, min b’a ka sigida lafaamuya ka ɲɛsin kɔnɔtiɲɛ kɛcogo la sariya kɔnɔ. An ka mɔgɔ welelen filanan Madamu Berete Jarafa Sisɔkɔ bɛ tugu o la; ale ye sazifamu ye Bamakɔ komini 5nan kɛnɛyasoba la. O kɔfɛ jɛmukan laban na, an bɛna mɔgɔya dɔnbaa ŋana ka yecogo lamɛn dogokakɔnɔtiɲɛ kan. N’o ye Amɔsi Goyita ye; ale ye mɔgɔya dɔnni karamɔgɔ ye Segu, kɛnyɛrɛye Iniwɛrisitew la.
KUMATIGICƐ.MUSO :
I ni ɲɔgɔn tuma ani i bisimila an ka arajo la Madamu Sitan Tarawele!
SITAN TARAWELE :
I ni ɲɔgɔn tuma ani n b’i lamɛnbaa cɛman n’a musoman fo, minnu tulo b’an na.
KUMATIGICƐ.MUSO :
E ye dogokakɔnɔtiɲɛ kɛ i ka denmisɛnya kɔnɔ. I bɛ se ka ɲɛfɔli k’an ye o kan?
SITAN TARAWELE :
Ka ne to n san 17 kɔnɔ, ne y’a kɔlɔsi ko n kɔnɔma don. Ne ni min tun bɛ jɛɲɔgɔnya la, o tun man di ne mansaw ye. N siranna mɔgɔ kana n ka kɔnɔbarako dɔn. Tuma min na ne ye n ka kɔnɔbarako ɲɛfɔ n jɛɲɔgɔn in ye, n y’a dɔn ko denko t’a fɛko ye; a y’a ɲinin ne fɛ, n ka n kɔnɔ tiɲɛ.
KUMATIGICƐ.MUSO :
I ni ce Madamu Sitan, dusu tali la ka sɔn ka nin maana in bɔ an ye. O la, i b’a fɔ an ye, e hakilila kɛra jumɛn ye i jɛɲɔgɔn kɛlen ka kɔnɔtiɲɛ laɲinin kɛ?
:
A ye wari di ne ma, ka laban ka kɔnɔtiɲɛfura ɲinin n ye. O y’a sɔrɔ ne kɔnɔbara ka ca ni dɔgɔkun wɔɔrɔ ye. An ye fura in minɛ; ne ye dugawu kɛ n yɛrɛ ye ko Ala k’a tɛmɛncogo ɲɛ. Nka a tɛmɛncogo ma ɲɛ ne bolo. Ne ye basibɔn daminɛ. Dimi tun bɛ n barakɔrɔlan na, n tun bɛ ɲɛnamini wa n fanga tun b’a la ka ban teliya la. A kɛra kunnadiya ye, sabula an tun bɛ dɔgɔkun laban na n mɔmuso bara; o hinɛna ne na. N’o tɛ, ni ne fa tun bɔra a ko kalama, a tun bɛ kɛ degun dan bɛɛ ye n bolo.
KUMATIGICƐ.MUSO :
E sera k’i yɛrɛ bɔ nin ko la cogo di?
:
Tile sabanan kɛra k’a sɔrɔ ne kunnafoni ma dɔn; ne kɔrɔmuso nanen a ɲɛ da an kan n’a y’a sɔrɔ baasima tɛ mɔmuso bara. Tuma min na a ye ne jate minɛ nin cogo la, a sinna k’a faamuya ne bɔra ka ko min kɛ. A y’a ŋaniya ka taa ni ne ye kɛnɛya tigilamɔgɔ dɔ bara; o fana hinɛna ne na ka n furakɛ n’a ma kɛ ni taali ye kɛnɛyaso la; sabula a tun tɛ bɛn cogo si la ka taa ni ne ye kɛnɛyaso banabaatɔ gɛlɛnw dayɔrɔ la. An siranna ɲininkaliw ɲɛ u bɛna minnu k’an na; sabula kɔnɔtiɲɛ in bɛ jate min ma kɛ sariya kɔnɔ. Nka ale ka furaw kosɔn ne sera ka wuli ka n jɔ n senw kan; o y’a sɔrɔ n ka surun tile duuru la nimatɔɔrɔ kɔnɔ.
KUMATIGICƐ.MUSO :
Maana min bɛ don mɔgɔ la, nka a fɔ an ye: yala kɔlɔlɔ juguw sɔrɔla kɛnɛya tigilamɔgɔ ka furakɛli kɔfɛ wa?
:
Ayi, a kɛra kunnadiya ye o ma kɛ. kɛnɛya tigilamɔgɔ ka furakɛli sera ka kɛ, k’a sababu kɛ n kɔrɔmuso ye; nka n b’a dɔn ko a tɛ se ka fisaya musomannin bɛɛ ma, minnu bɛ dogokakɔnɔtiɲɛ kɛ.
KUMATIGICƐ.MUSO:
Munna e y’a ŋaniya ka a’ ka sigida lafaamuya ɲɛsinni na kɔnɔtiɲɛ ma sariya kɔnɔ?
:
Walasa ka musow tagan kɔnɔtiɲɛ kɛcogo jugu mantɔɔrɔ ma. Ne ta ma bɔ n hakili la halibi; n’o bɛ n ka ɲɛnamaya kɛ; n t’a fɛ a ɲɔgɔnna ka muso wɛrɛ sɔrɔ. I y’a ye ne kɛra denbatigi wasalen ye bi; n’o tɛ n tun ma sigi n’o ye n ka furu daminɛ na. Ne ye san naani sɔrɔ k’a sɔrɔ denko ma se ka ɲɛnabɔ; n ye kɛnɛyafuraw ta sanni garijɛgɛ ka sɔrɔ. O de kosɔn, ne bɛ n sinsin n ka karamɔgɔya baara kan walasa ka n sigida lafaamuya.
KUMATIGICƐ.MUSO:
E b’a kɛ cogo di n’i bɛ i ka sigida lafaamuya kɔnɔtiɲɛ kɛli siratigɛ la sariya kɔnɔ?
:
Ne bɛ balikukalan karamɔgɔya kɛ an ka dugu la Kita, o ye dugu ye, min ni Kayi cɛ ka surun km400 na Mali kɔnɔ. Ne bɛ cɛw ni muso balikuw kalan kalanjɛ ni sɛbɛnni na, minnu ma se ka garijɛgɛ sɔrɔ ka don lakɔli la. An ka kalanw senfɛ, an bɛ kuma masalakunw kan, minnu bɛ boli mɔgɔya kɛcogo kan an sigida la. Dogokakɔnɔtiɲɛ min ye masalakun ye n’a degun b’an ka mɔgɔya kan, n da bɛ se o ma ni denmansaw ye walasa ka se ka kafoɲɔgɔnya ladamu doncogo sɔrɔ u denw ka ladamu kɔnɔ kabini so.
KUMATIGICƐ.MUSO:
E bɛ se ka laadilikan jumɛnw di denmisɛnw ani denmansaw ma?
:
Ne bɛ n sinsin aw ka arajo kan ka kuma denmisɛnw fɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, k’a ɲinin musomannin fɛ, a ka muɲun. N’i bɛ denmisɛnya la, i sinsin o denmisɛnya in kan ka kalan kɛ, an k’an kalan, ka waleyaw kɛ, minnu nafa ka bon an ka siniɲɛsigi la. Wa denmisɛn minnu tɛ se k’u yɛrɛ minɛ kafoɲɔgɔnya la, n b’a ɲinin u fɛ dɔrɔn, u ka yɛrɛtagan fɛɛrɛw matarafa; i n’a fɔ pililiw, walima fugula nafamaw. Fɛn min ye denmansaw ye, n b’a ɲinin u fɛ, u ka u yɛrɛ masurunya u denw na, min b’a to dannaya bɛ sinsin u cɛ. O la, u denw tɛna siran bilen k’u sara u la ni gɛlɛyaw y’u sɔrɔ.
KUMATIGICƐ.MUSO :
An b’i fo Madamu Sitan Tarawele an ka wele jaabili la. An bɛ tɛmɛn ni an ka mɔgɔ welelen filanan ye; Madamu Berete Jarafa Sisɔkɔ; sazifamu don Bamakɔ komini 5nan kɛnɛyasoba la. I ni ɲɔgɔn tuma ani i bisimila Madamu Berete.
:
I ni ɲɔgɔn tuma ani k’i teri bɛɛ fo u ka arajow kɛrɛfɛ. I ni ce n bisimilali la a’ ka arajo la.
KUMATIGICƐ.MUSO:
An bɛna kuma kɔnɔbara lajɔli kan i yɛrɛ ma ani dogokakɔnɔtiɲɛ. E fɛ, dogokakɔnɔtiɲɛ kɔlɔlɔw bɛ se ka kɛ jumɛnw ye?
:
I b’a dɔn ko Mali sariya bɛ kɔnɔtiɲɛ kɔn, fo n’a kɛra ko kɛrɛnkɛrɛnnenw ye; i n’a fɔ garijɛgɛ sɔrɔli binkanni, balima surun fɛ walima ni kɔnɔmaya bɛ se ka kɛ muso sata ye. O de bɛ muso denmisɛn caman bila kɔnɔtiɲɛ na dogo la. Ka fara o kan, Mali kɔnɔ mɔgɔw ka diinɛko fanga de ka bon kosɛbɛ. Ni muso min ye kɔnɔtiɲɛ kɛ, a bɛ jate mɔgɔ lankolon ye sigida la. Kɔnɔtiɲɛ kɔlɔlɔw bɛ se ka kɛ farikolo kan; i n’a fɔ joliw, den fan bɛɛ labɔbaliya, wolonugu sɔgɔli, basibɔn walima yɛlɛma juguw muso musoya kɔnɔ. Dogokakɔnɔtiɲɛ kɔlɔlɔ bɛ se ka juguya musow ma, fo ka se saya yɛrɛ ma.
KUMATIGICƐ.MUSO :
E bɛ se k’a fɔ an ye Madamu Jarafa, ni dabali bɛ aw bolo a’ ka kɛnɛyaso la yen walasa ka se ka musow walima musomanninw dɛmɛn, minnu y’a ŋaniya ka kɔnɔtiɲɛ kɛ?
:
Dabali jɔnjɔn t’an bolo an ka kɛnɛyaso la. Wa an tɛ muso caman bisimila, minnu hami ye kɔnɔtiɲɛ ye; sabula u bɛ siran u kɔrɔw kana o kiiri bɔ u la (k’u kunnabila n’o ye). O muso denmisɛn caman b’a fisaya ka dogokakɔnɔtiɲɛ kɛ. An b’u bisimila tuma min na, o b’a sɔrɔ ko bɛ ɲinin ka taa ka bolo dan. A ka ca a la, u kiirikaaralen de bɛ se anw ma. O la, an wajibiyalen don ka wulikajɔ kɛ, min b’a to a tigilamɔgɔ
ni
bɛ se ka tagan. N b’a fɔ fana, ko n’i ye sazifamu ye, tuma min na n’an ye muso denmisɛnw bisimila u ka kɔnɔbara daminɛ waati la, an b’u dɛmɛn ni laadilikanw ye ; k’a jira u la u ka kan ka fɛn minnu kɛ ani u yɛrɛw bɛ se ka minnu matarafa.
KUMATIGICƐ.MUSO :
E bɛ se ka laadilikan jumɛnw di Mali denmisɛnw ma; kɛrɛnkɛrɛnnenya la muso denmisɛn minnu hami ye dan sigili ye u ka kɔnɔbarako la?
:
N bɛ fɔlɔ k’a faranfasiya u ye, ko kɔnɔtiɲɛ ma daga Mali kɔnɔ, fo n’a kɛra garijɛgɛ sɔrɔli ye binkanni, balima surun fɛ walima ni den bɔcogo man ɲin, karan bɛ kɛ ka ba
ni
tagan ni kɔnɔbara in bɛ se ka k’o sata ye. N’a y’a sɔrɔ i ye muso denmisɛn ye, n’i ye garijɛgɛ sɔrɔ binkanni, balima surun fɛ walima ni den bɔcogo man ɲin, jigidayɔrɔ fosi t’i bolo sariya kɔnɔ i ka kɔnɔ in tiɲɛ. O de kosɔn, ne bɛ muso denmisɛnw laadi, ka fara cɛ denmisɛnw kan, u k’u yɛrɛ tagan kɔnɔtiɲɛ ma hali sariya kɔnɔ. O la, ne b’a ɲinin muso denmisɛnw ni cɛ denmisɛnw fɛ, u ka yɛrɛtagan fɛɛrɛw matarafa kafoɲɔgɔnya kɔnɔ, n’a y’a sɔrɔ u tɛna se k’u yɛrɛ minɛ kafoɲɔgɔnya la. Bi-bi in na, bangekɔlɔ baarabolodalen bɛ kɛnɛyaso caman na. Dɛmɛndonjɛkulu dɔw fana bɛ yen, bangekɔlɔsi bɛ k’olu fɛ fu la, u bɛ denmisɛnw dɛmɛn yɛrɛtagan fɛɛrɛw matarafacogo la n’u sagon tɛ garijɛgɛ balalenw sɔrɔli ye ani dilannabana yɛlɛmataw. Bangekɔlɔ fana ye fɛɛrɛ jɔnjɔn ye; o la, n b’a ɲinin u fɛ, u ka sugandili ɲuman kɛ
KUMATIGICƐ.MUSO :
An b’i fo kosɛbɛ Madamu Berete Jarafa Sisɔkɔ, jaabi jɛlenw dili la an ma. Sisan, an bɛna mɔgɔ welelen sabanan bisimila: N balimakɛ Amɔsi Goyita, mɔgɔya dɔnbaa ŋana don, min bɛ kalanw di Segu kɛnyɛrɛye Iniwɛristew la. I ni ɲɔgɔn tuma n balimakɛ Amɔsi, i bisimila an ka jɛmukan kɔnɔ.
AMƆSI GOYITA :
I ni ce n bisimilali la a’ ka arajo la kɛnɛ kɔnɔ.
KUMATIGICƐ.MUSO:
I bɛ se k’a fɔ an ye, Mali hadamadenya bɛ dogokakɔnɔtiɲɛ ye yecogo min na?
AMƆSI GOYITA :
Mali hadamadenya bɛ dogokakɔnɔtiɲɛ ye yecogo jugu la. O kɔrɔma surun ye mun ye? Mali ye jamana ye, min jama fanba ye silamɛw ye, silamɛdiinɛ dun kɔnɔ, dogokakɔnɔtiɲɛ ye
haramu ye walima a kɔnnen don. Sariya minnu bɛ jamana kɔnɔ, olu fana sinsinnen b’o kan. O la, ni muso ye kɔnɔtiɲɛ kɛ, a kɔrɔw bɛ se k’a kunnabila n’o ye ani k’a kɛ dɛnkɛrɛfɛ (bolokɔfɛmɔgɔ) ye.
KUMATIGICƐ.MUSO:
Mun de bɛ se ka yɛlɛma hadamadenya ka yecogo la, hali n’a kɛra k’a ɲinin ka yɛlɛma don sariya la dogokakɔnɔtiɲɛ siratigɛ la?
AMƆSI GOYITA :
Mɔgɔ ka ɲɛnamaya ye taganfɛn ye Mali hadamadenya kɔnɔ; o la, kɔnɔtiɲɛ tɛ ye yecogo ɲuman na. Ne hakili la, Malidenw nɔrɔlen b’u danbe la kɛlɛkɛlɛ, fosi man kan ka yɛlɛma don o la. An bɛ se ka min kɛ, o ye da tɛ maga fɛn minnu na kafoɲɔgɔnyako la ani kafoɲɔgɔnya ladamuniko la, k’olu fɔ, walasa mɔgɔw bɛ se ka kuma u fɛrɛ ma kannabila kɔnɔ. O la, da donni bɛ sɔn ka nɔgɔya masalakun suguya bɛɛ la, hali minnu dɛnnen don kafoɲɔgɔnyako la ni mɔgɔw ye, minnu ma don u ka denmisɛnya kɔnɔ a ɲɛma.
KUMATIGICƐ.MUSO :
N balimakɛ Amɔsi, an b’i fo i ka laseli (kɔrɔfɔ) la.
Ka kɛɲɛ n’an ka mɔgɔ welelenw ka fɔlenw ye, an bɛ se k’an hakili to a la, ko kɔnɔtiɲɛ ma daga Mali kɔnɔ, fo ni garijɛgɛ sababu ye binkanni, balima surun walima ni kɔnɔmaya bɛ se ka kɛ muso sata ye, jigi b’a kan ko min bɛna kɛ denbatigi ye. An ka mɔgɔ welelenw sinsinna fana, denmansaw masalali n’u denw ye kafoɲɔgɔnyako kan, o nafa kan denbaya kɔnɔ. Lafaamuyali ye sinsinnan nafama ye, walasa yɛlɛma bɛ se ka don jogo la. An sera an ka jɛmukan kuncɛyɔrɔ la bi. An bɛ foli kɛrɛnkɛrɛnnen kɛ an ka mɔgɔ welelen bɛɛ la ani fɛn o fɛn tun b’a la k’an lamɛn. A’ k’an bɛn dɔgɔkun nata, jɛmuka kura la.
Acknowledgements
Foliw
Dɛmɛnbaaw : Asibawi Sika Isabɛli AGIBOGIBE, kɛnyɛrɛye kunnafonidila don, dɛmɛnbaa don arajokow la.
Seginkanbaa : Laliya Jɔpu, kalan ani jigi sigili cogoya ɲɛni na, o ɲɛmɔgɔ don MSI Mali la, ani karamɔgɔ don bange kɛnɛya baara kɛtaw la/kɔnɔtiɲɛ kɔfɛkow.
Ɲininkalenw :
Madamu Sitan Tarawele, balikukalan karamɔgɔ don Kita, Mali kɔnɔ, ani dogokakɔnɔtiɲɛ mɔgɔ tagannen don. Ɲininkali kɛra awirilikalo tile 20 san 2023.
Madamu Berete Jarafa Sisɔkɔ, musolajiginna (sazifamu) don Bamakɔ komini 5nan kɛnɛyasoba (CMS) la. Ɲininkali kɛra awirilikalo tile 26 san 2023.
N balimakɛ Amɔsi Goyita, karamɔgɔ ani hadamadenyakow dɔnbaa ŋana don Segu, kɛnyɛrɛye Iniwɛrisitew la. Ɲininkali kɛra awirilikalo tile 29 san 2023.
Information sources
Kunnafoniw sun :
Diɲɛ kɛnɛyako tɔnba (OMS), san 2021. kɔnɔtiɲɛ. https://www.who.int/fr/news-room/fact-sheets/detail/abortion
UNFPA Mali, san 2022. Ka dɔnbali faamuyali : Ka ko dɔ kɛ walasa ka se ka fura sɔrɔ ɲinɛ kɛlen don gɛlɛya minnu kɔ garijɛgɛ balalenw na. https://mali.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/brochure_swop_2.pdf
Nin kunnafoni kura in labεnna k’a sababu kε hakilila « Hεrε » — Mali musow ka hεrε ka yεlεma ɲuman don musow ni musomanninw dabolo la kafoɲɔgɔnya ni bange kεnεya siratigε la, ani ka dɔ fara kunbεnni ani jaabi sɔrɔli la ɲangatawalew la ka ɲεsin suguya ma Sikaso, Segu, Motimaraw ani Bamakɔ faaba kɔnɔ Mali la. Poroze waleyara ni Hεrε – MSI Mali ka jεɲɔgɔnya,ni diɲε wula kɔnɔ arajo (RRI) ani « Women in Law and Development in Africa » (WiLDAF) ka jεɲɔgɔnya ye, ni Kanada diɲε makow ka wariladεmεn ye.
