Ɲɛfɔli sɛbɛn malo sɛnɛ sɔrɔbalaman cogo kun kan ani min bɛ tali kɛ fana jago fɛnw lakodɔnli la ani waati yɛlɛma kɔlɔlɔ baara taabolo nafamanw la ani cɛw ni musow bɛɛ damkɛɲɛli baaraw la

Script

Ɲɛbila kuma

Malo ye Azi jamana fɔlɔ ka sɛnɛfɛn ye min bɛɛ falen jamana marayɔrɔ sumalenw ani tile cori yɔrɔw minnu na. Malo sun ye sun ye min bɛ falen ji la ni a bɛ tizan bɔ kisɛ 100 ka se 200 ma bɛ se ka sɔrɔ a la. Malo bɛɛ dan ani o kɔ ka tuuru ni a janya ye santimɛtɛrɛ 20 sɔrɔ ka se 30 ma.

Malo falen do amidɔn la (gɔmi), poroteyini, witamini, minero ani fiburu. Malo ye dumuni fɛn bɛnnen ye mɔgɔw ma nugu dimi bana bɛ mɔgɔ minnu la. *

Malo bɛ dun farafinna fan bɛɛ. Ka kɛjɛ nin san 2015 ka jateminnɛw ye, Mali la mɔgɔw bɛɛ kelen kelen bɛ malo kilo 73,85 dun san kɔnɔ. Malo dunanw bɛɛ u yɛrɛ ka jamana ka malo sɛnɛnen de fɛ. A tabolo nafan ka bo kosɛbe, a bɛ nafan do sɛnɛkɛlaw cɛw ni musow ka baara nɔ la, ka baaraw kuraw di, ani ka togodala mɔgɔw bali tugan fɛ taa la.

Nafan jumɛn bɛ kalansen in na lamɛn baga cɛw ani musow ye?

Nin kalansen nafan ka bo sabu :

• A bɛ tali kɛ malo sɛnɛna cɛ ani muso minnu kun kan olu bɛ cogoyaw sɔrɔ ka u ka ɲɛnamaya kɛ coko san kɔrɔta.
• Malo sɛnɛna cɛw ani musow bɛ kunafoniw sɔrɔ a waakati bɛnnen na malo kanni kola ani fɛɛrɛw minnu sigilen bɛɛ sen kan pipininɩyɛri kola ani baara tɔw.
• Malo ye diɲɛ munmɛ mɔkɔw tilan kelen ka dumuni kɛ ta fan ba ye.
• Malo baara bɛ mɔkɔ miliyari kelen ɲɔgɔn fara ɲɔgɔn kan sɛnɛkɛyɔrɔw la fanta jamanaw la minnu bɛ yiriwali sira kan.
• Malo sɛnɛnen fanba bɛɛ dun mali kɔnnɔ.
• Farafinna kɔrɔn yanfan jamananw ka malo lanalenw ka bɔ fan wɛrɛw fɛ, o ye kɛmɛkɛmɛ siki la mugan (20 %) diɲɛ foroba sugu la. Mɔgɔw caya, dugubaw cayali, sɔrɔw yiriwali ani mogɔw ka malo ɲɛnatɔmɔli olu bɛɛ kɛra sababu ye ka malo ɲini taa caya. O malo ɲini ta ka ca ka tɛmɛ jamana yɛrɛ ka sɛnɛlen kan. O bɛ na ni malo dɛsɛli ye ani k’a jira fana ko dɛmɛ ka kan ka do malo sɛnɛlaw ye ni minɛn nafamanw ye walisa ka malo sɛnɛ yiriwa.

Jate nafamanw dɔw:

• Malo bɛ jate i ko jusigilan balo diɲɛ kɔnɔ mɔgɔw tilanncɛ bolo.
• Malo suguya 40000 de bɛ ye ɲɛyenlen ta fan fɛ, malo kisɛ janyan ta fɛ, timiya ta fan fɛ ani malo suguya 100 sɛnɛnnen don diɲɛ kɔnɔ.
• Gilisidi, sukaro, poroteyini ani witamini B olu bɛ bɛɛ malo la. An mago bɛ fanga min na an ka baaraw kama olu bɛ bɛɛ malo la.
• Malo bɛ sɛnɛ dugukolo sumalen iman na walima ji bɛ kɛ min na, mara yɔrɔw la tile bɛ bɔ yɔrɔw minnu kosɛbɛ.
• Dani bɛ kɛ ni minɛn ye suman kɔrɔ walisa ka waati kumabɔ sabu falenni waati mago bɛ sumaya hakɛ dɔ la min ye 14°C.
• Ji ka kan mara malo foro la walisa ka binjuguw bali ka bugu.
• Malo sɔngɔ yɛlɛli kɔsɛbɛ Mali la o kɛra san 2007/2008, o sababu bɔra malo sɔngɔ la diɲɛ kɔnɔ ani malo min bɛ sɛnɛ Mali la o laɲini li fɛ.
• Niche sugu fana bɛ ye sɛnɛkɛalaw ka malo kura ɲuman kosɔn. O cogo la malo sugu tilale bɛ fila ye Niche sugu jamana ka malo ɲuman sɛnɛnen ani malo suguba min ye malo ɲamine jamana wɛrɛ taw minnu nɔgɔ ma bɔ u la.
• Malo sɛnɛni cogo de ba to a bɛ feere sɔngɔn min na o ka ca ni sɛnɛ sɔngɔn ye. Niche sugu o bɛ sɔngɔn kɛrɛkɛrenen fara 15 ka se 20 ma kɛmɛkɛmɛ sigi la.

• Mali malo sɛnɛnnanw bɛ u ka malo wɔrɔlen feere. O b’a to u ka sanga dɔ fara u ka baara kɛlen kan.

Mali la malo sɛnɛ cogoya minnu bɛ ye olu bɛ se ka jate nin coko la:

Jɛkɛnɛ malo sɛnɛ: Jɛkɛnɛ malo sɛnɛ ye malo sɛnɛ cogoya fɔlɔ ye Mali la. Sɛnɛ kɛ cogoya kɔrɔ do forokɛnɛ baw kan, kuman caman sɛnɛkɛlaw tɛ se ka minnu sɛnɛ ka ɲɛ ani ka nafan sɔrɔ u la. O ye malo sɛnɛ cokoya ye forkɛnɛ baw kan min bilalen do waati kɔnɔ ni a cogoya bolo ani lakan t’a la. O sɛnɛ bɛ kɛ jiman yɛrɔw la kalo 3 ka se kalo 6 ma Nijɛri badawolo la, Mɔpiti mara, Tubukutu ani Gao mara. Malo bɛ sɛnɛ ni sanji fɔlɔw nana ani a kɔɔrɔyali ka kan ka tugu ji yɛlɛli la.

Malo sɛnɛ min bɛ kɛ yɔrɔ laabɛnnenw la ni a ji ko kɔloɔsilen do: Malo sɛnɛ min bɛ kɛ yɔrɔ laabɛnnenw la ni a ji ko kɔloɔsilen doo bɛ waleya Segu Ofice Riz la, ani Moptiti Ofice Riz la. A fila bɛɛ la baara daminɛ cokoya ye kelen ye. Malo forow koolilen don ni digi ye wala ji minnu bɛ bali kana u olu kunbɛnni ani sɔn tɛ kɛ a ma ka ji labɔ bɛ sagoya la ji ko fan dɔ kɔlɔsilen do.

Malo sɛnɛ min bɛ kɛ ni ji mara coko ɲuman ye ofici la: Nijɛri Ofisi daminɛ na 1932 maralikɛla fɛ kɛrɛkɛrɛleyanna Faransi walisa ka a ka duloli dɔgɔya ka ɲɛsi Ameriki ma kɔɔri bayɛlɛmani ko ta fan fɛ.Ɛnjeniyɛri BELIME ka porozɛ fɔlɔ tu ye tari 960000 labɛnnin ɲɛsigi minna tari 510000 tu bɛ ɲɛsi kɔɔri ma, tari 450000 tu bɛ ɲɛsi malo ma. Nijɛri Ofisi labɛnna kura ye ka ɲɛsi bayɛlɛmani ani jako siraw ma minnu ka ci kɛtaw yɛlɛmana kabini marali tuma ni u bɛ fara ɲɔngɔn kan kulu ye. O labɛn coko kura y’a to san dama dɔ kɔnɔ ka dɔ fara malo padi sɔrɔ kan tɔni 8 ka se tɔni 10 tari kelen na.

 

Gɛlɛya baw minnu bɛ malo sɛnɛ na Mali na

• Dɛmɛmabaaga kuntala jan tanɲa musaka ko sirala.
• Sɛnɛkelaw ka setaɲa ka kɛɲɛ ni angɛrɛ nɔgɔ sɔgɔ gɛlɛyali ye.
• Angɛrɛ nɔgɔ dili kɔfɛ a baara kɛ yɔrɔw la.
• Baara kɛlaw ka labɛn baliya ka kɛ kulu, sɛnɛkɛlaw walisa ka nɔgɔ dili nɔgɔya a tuma la.
• Muso sɛnɛkɛlaw ka sorɔ tɛ tɛmɛ kɛmɛkɛmɛ sigi la 10 kɔ yɔrɔw labɛnnenw la, u ka sɔrɔ ta tɛ bɛɛrɛ ye sɛnɛ baara kɛ minɛnw la ani sɛnɛ baara nafamanwla.
• Ka kɛɲɛ ni cɛ ye, muso gɛrɛsɛgɛ ka dɔgɔ dugukolo tigiya, ka tabolo kuraw sigi sen kan mansiman fɛnw ta fan fɛ, ka cogoya sɔrɔ walisa ka wari juru ta ta sɔrɔ walima wari sɔrɔ sira wɛrɛw, walima ka kalan dɔ sɔrɔ, wala carili dɛmɛ.
• Jatigɛwale kɛbaaw ka wale min bɛ sɛnɛkɛlaw bali ka ta foro la.

 

Cɛw ani musow ko ye ka malo sɛnɛ ko

• Musow sen bɛ malo sɛnɛ sendaɲɛw bɛɛ la : sɛɲɛni, lakanali, kanni, marali, bayɛlɛmali ani sɛnɛfɛnw feereli.
• Musow faralen do ɲɔngɔn kan kulu ye Mali la, u bɛ baara kɛ ɲɔngɔn fɛ forow la sara la. O kɔrɔ walisa ka foro turu, forotiki bɛ muuso jɛkulu dɔ wele min bɛ taa muso 30 ni kɔ la, u bɛ tari kelen turuli tɛrɛmɛn Ameriki dolari 60 la, wari hakɛ bɛ yɛlɛma ka kɛɲɛ ni foro bonya cogo ye. Musow bɛ wari min sɔrɔ o jɛkulu baaraw la forow la, o wari bɛ mara kɛsu dɔ kɔnɔ ɲɔngɔn dɛmɛ ka ma, jɛkulu musow bɛɛ bɛ se ka juru ta o kɛsu la, walima jago kun ta, ani kɔfɛ u bɛ wari sara ka sɔrɔ u ma tɔnɔ d’a kan.
• Dugukolo labɛnnenw la, kemɛkɛmɛ siki la 10 dɔrɔn ye musow ta ye, ani dan sirilen do musow ta fan fɛ sɔrɔ baarakɛ minɛnw ani mago ɲɛ baaradaw sɛnɛkɛlaw ta fan fɛ.
• Ɲinini minnu bɛ sigira sen kan malo sɛnɛ yiriwali ta fan fɛ, sɛnɛ min bɛ kɛ musow fɛ Mali mara yɔrɔw bɛɛ la, cɛw de ye tɔnɔ sɔrɔba ŋanaw ye. Yɔrɔ tɛ musow bolo ka ma k’u mako kow fɔ. Dɔnko tɛ u la mansiman fɛn kuraw kola ani nafan wɛrɛw.
• Musow bɛ malo min feere o ye u yɛrɛ ka molo sɛnɛnnen ye malo sɛnɛ yɔrɔ fitini la minnu dira u ma. Seko ni dɔnko siratigɛla o mara yɔrɔw la, gwabaw de bɛ ye (du 10 ka se du 20 m). Duw ka suman tigɛlen bɛ feere tuma nin na dutigiw tɛ musow ɲinika walisa k’a latikɛ ka suman sɔrɔlen feere.
• Ka kɛɲɛ ni cɛ ye, muso gɛrɛsɛgɛ ka dɔgɔ dugukolo tigiya, ka tabolo kuraw sigi sen kan mansiman fɛnw ta fan fɛ, ka cogoya sɔrɔ walisa ka warai juru ta ta sɔrɔ walima wari sɔrɔ sira wɛrɛw, walima ka kalan dɔ sɔrɔ wala carili dɛmɛ.
• Forow baara kɛ minɛn tɛ musow bolo ka baara kɛ u ka forow la. O tuma u sirilen bɛcɛwla: musow wajibiyalen do ka cɛw tilali makɔnɔ walisa ka baara kɛ n’u ka minɛnw ye. U ka forow bɛ baara kɔsa fɛ ani ni san min sɔrɔ ma ɲɛ o bɛ dankari kɛ malo sɔrɔ la.
• Musow ka forow lakolon do nɔgɔ ko ta fan fɛ ani u ma kalan sɔrɔ walisa ka fura sɔrɔ o gɛlɛyaw la.

Waati yɛlɛma nɔ ɲɛsigi le malo sɛnɛ ko la

Waati yɛlɛma bɛ nɔ belebele bila malo sɛnɛ la ina fɔ sɛnɛ tɔw bɛɛ lajɛlen.

• Waati yɛlɛma b’a yɛrɛ jira sanji ko gɛlɛya fɛ yɔrɔw la ladala sɛnɛw bɛ kɛ yɔrɔ minnu na (sɔrɔ dɔgɔyali).
• Cɛncɛn kungo gɛrɛli sɛnɛkɛ yɔrɔw la o bɛ sɛnɛ kɛ kɛnɛ dɔgɔya.
• Waati yɛlɛma bɛ na ni malo ka bannaw ye ka caya ani cɛnifɛnw gɛlɛya. Ji dɛsɛ juguyali, sanji nabaliya ka tuku ɲɔngɔn na ani ji ko hami bɛ banna dɔw juguya. Ni waati yɛlɛma ko bonyanna ka taa ɲɛ, jateminɛnanw y’a jira k’afɔ ko sanji la malo sɛnɛ yɔrɔw bɛ ja min sidɔn ka ban, o ja suguya kelenw na se malo sɛnɛ yɔrɔw ma ji ko hami bɛ minnu.
• Jiwalankatali bɛ na ni kɔlɔlɔ caman ye malo sɛnɛ la.
• Malo sɛnɛnanw bɛ malo suguya kuraw ko sigi sen kan minnu bɛ se ka bɛ ni waati cogoya kuraw ye ina fɔ: NERICA, Gamiaka, ani BG90-2.
• O malo suguyaw bɛ se ka jɔ ani k’u dege waati yɛlɛma kɔlɔlɔw la ani ji dɛsɛ ani futɛni bonyali. O malo suguya ɲaminenw sɔrɔ ka bon u baarakɛlaw asiyatikiw bolo ani u sɔn ka di u sɛnɛkɛla farafinw bolo.
• Jiri turu labɛnna sɛnɛkɛ yɔrɔw dɔw la i na fɔ Nijɛri ofisi walisa ka dan sigi cɛncɛn kungo gɛrɛli la.

Kunafoni lakikaw malosɛnɛ kun kan

Kunafoni nafamanw malosɛnɛ kun kan. O sɛnɛ kɛ cogoya b’a to malo caman ka sɔrɔ ka tɛmɛ malosɛnɛ kɛcokoya kɔrɔ kan.

Dugukolo labɛni coko ani malosiɲɛw labɛn coko:

Malo siɲɛw labɛnni (Mɛkalo tile 20 ka se zuwekalo tile 15)

• Palansi bɛ kɛ mɛtɛrɛ kelen ni tila (1.5 kɛnɛ kan bonɲa la ani mɛtɛrɛ 7 janyan la).
• Dugukolo labɛnnen duɲan ye santimɛtɛrɛ 15 min ka janyan bɛ tɛmɛ diliw ta kan (santimɛtɛrɛ 10 bonɲɔngɔn ko).
• Cɛncɛn ani sunukuna nɔgɔ bɛ ɲagamin ɲɔngɔnna waati la dugukolo ga ginrin waati min na walima ni ji b’a la.
• Malo si kilo 7 ka se 9 ma bɛ tuuru tari kelen na, ka tugu o la si kisɛw bɛ su ji wɔlɔwɔlɔlen* na lɛrɛ 24 kɔnɔ. Kisɛ minnu bɛ foko olu bɛ bila kɛrɛ fɛ sabu foroko lakolow do. Si kisɛ bɛ tila tila yɔrɔ saba ye: tila yɔrɔ kelen bɛ kɛ ka foro tilancɛ dan, tila yɔrɔ kelen bɛ kɛ tilan cɛ tɔ klen dan, tila yɔrɔ kelen tɔ bɛ kɛ yɔrɔ lakolonw dan tari kelen munmɛn kɔnɔ.
• Cɛncɛn fintini bɛ kɛ ka kisɛw datugu, ka kalaw da pipiniɲɛri kan ani ka ji k’a kan sɔgɔmada ani wulada fɛ.
• Ni faleni daminɛna o waati an bɛ kalaw bɔ dɔni dɔni ka daminɛ tile filanna fo ka taa se tile duurruna ma.
• Turuli bɛ daminɛ janyan santimɛtɛrɛ 20 ka se 30 ma, o b’a sɔrɔ malo sɩɲɛ sera tile 8 ka se tila 10 bonɲongon ma.

Ji doli fɔlɔ (mɛkalo 30)

O ye baaraw daminɛni ye. Forow labɛnni ni ji do ko ɲuman ye o b’a to baaraw ka daminɛ ka sɔrɔ i ma dulon sanji la. Ji doli fɔlɔ bɛ kɛ ni ji hakɛ fitini ye yɔrɔ labɛnnen na (milimɛtɛrɛ 770 tari kelen na) ani ka o ji hakɛ mara fo ka ban, o b’a binjuguw bali u kana fallen ani ka cogoya di nɔgɔ tolili ma.

Foro laburu ko fɔlɔ : (zwɛn kalo tile 10)

O bɛ kɛ tila tan kɔfɛ foro yɔrɔ la ji tun do la min fɔlɔ la. O laburu bɛ kɛ sababu ye ka binjuguw dogo minnu tun falenna ji doli ko fɔlɔ sen fɛ. O laburu bɛ digi misɛninw dɛmɛ yɔrɔ labɛnnenw na. O digi misɛniw bɛ se ka se sntimetɛrɛ 40 ka se 45 jɔjaɲan ma ani santimɛtrɛ 25 ka se 35 ma bonɲan la ka kɛɲɛ ni forow cogo ye.

Ji doli filannan: (Zwɛn kalo tile 12 ka se 15 ma)

O bɛ kɛ ka tugu laburu fɔlɔ walisa ka binjuguw labɔ. Nafan b’a la k’a jira ko o baara in bɛ kɛ ka tugu laburu fɔlɔ la. Laburu fɔlɔ bɛ kɛ ji la; o tuma maloforo bɛ se ka to sumaya la fo ka se zwɛn kalo tile 15 ma.

Malo turuli: (Zuwekalo tile 15)

Walisa ka turuli kɛ malo sɛnɛnanw ka kan ka kɛ ni cogo la:

• Ka malo siɲɛw bɔ pipiniɲɛri la ka sɔrɔ sumaya bɛ pipiniɲɛri la.
• Malo siɲɛw bɛ labɔ ni bolo ye, wala ni pelu ye wala ni dabani kuru ye.
• Malo sijɛw bɛ doni ka ta n’u ye malo foro la ani ka u yɛrɛkɛ malo foro la walisa ka baara nɔgɔya malu turulaw bolo. O baara ka kan kɛ joona walisa malo siɲɛw diliw kana ja.
• Ka malo siɲɛw doni ka taa n’u ye cogoya ɲuman na min ni bɛn kan baaraw cogoya tɛ kelen ye. Malo turuli bɛ kɛ bɔgɔ dorodoro manaman la ka sɔrɔ ji woya ta fitini tɛ ye. A bɛ kɛ sira tilennen fɛ fan fila bɛɛ santimɛtɛrɛ 25 sigiyɔrɔma 25 ni juru kisɛ santimɛtɛrɛ 25 ye.
• Malo siɲɛ bɛ turu ka sɔrɔ a diliw datugu le do ni bɔgɔ fitini ye. Malo turuli bɛ siɲɛni ani a burukuli nɔgɔya.
• Malo siɲɛw bɛ do bɔgɔ la ni bologɔni kumaba ye. Malo turule kɔ ji dɔni ka kan ka do maloforo la ani malo foro sumayalen ka kan to malo turulen kɔ dugɔkun fila kɔnɔ.

Foro nɔgɔ doli: (Utikalo 31 ka se sɛtanburukalo tile 25)

Nɔgɔ baara cogo malo sɛnɛ na:

• Ɲani ka nɔgɔ doli baara daminɛ malo foro la, an ka kan ka jateminɛ kɛ foro cogoya la. Forow cogoyaw tɛ kelen ye, ani mɔgɔ si tɛ se ka ladili di i ma nɔgɔ cogoya la ka sɔrɔ a ma sɛgɛsɛgɛli kɛ ani ka ɲini ka foro lahalayaw dɔn. Sɛgɛsɛgɛli dɔ ka kan ka kɛ foro nɔgɔ kola sabu forow cogoyaw tɛ kelen ye.
• I ka kan k’a dɔn ko porogaramu dɔ bɛ se kan malo nɔgɔ doli kola, min labaara le do malosɛnɛ cɛ ni musow fɛ, o porogaramu bɛ baara kɛ ni angɛrɛ nɔgo suguya belebela fila ye.

• Malo sɛnɛnanw (cɛw nimusow) bɛɛ Ire kilogaramu 72 do tari kelen.

• Farafin nɔgɔ doli (sunukuna nɔgɔ) : (Zanwuye tile 1 ka se Zuwɛn kalo 30)

Sunukuna nɔgɔ doli (nɔgɔ min bɛ sɔrɔ jriw ani bɛganw) fɛ o ye cogoya ye walisa ka dɔ bɔ malo sɛnɛ musaka la. A bɛ dugukolo labɛn ani ka fagan di angɛrɛ nɔgɔw ma. Sunukuna nɔgɔ tɔni 10 wala a wotoro ɲɛ 50 min wotoro ɲɛn kelen o kelen bɛ bɛn kilogaramu 200 ka kan ka do tari kelen na.

• Malo kanni: (Desanburukalo tile 20)

Malo bɛ kan a kɛlen kɔ ka feere bɔ tile 40 kɔ fɛ ani 130 dani kɛlen kɔ. Ji bɛ sama ka bɔ malo foro la dɔgɔkun kelen wala dɔgɔkun fila ka kɔn malo kanni ɲɛ walisa ka malo kanni nɔgɔya. Malo bɛ kan ni wɔlɔsɔ ye ani a kala walima ka kama tigɛ. O ko malo bɛ gosi.

Malo gosi: (Nowanburukalo tile 1 ka se Zanwuyekalo tile 10)

O gosili baara bɛ kɛ ni masini ye min bɛ wele ko batezi.

• Ka malo tigɛlenw fara ɲɔngɔn kan ni o baara bɛ ni malo kansiriw fitiniw farali yeɲɔngɔn ka kɛ tonw ye mɛtɛrɛ 10 ka se 15 hakɛ ma min jɔ janya bɛ se mɛtɛrɛ kelen wala mɛtɛrɛ kelen ni tila ka kɛɲɛ ni malo kala hakɛ ye.
• Malo kaman bɛ ɲɛmadogo tonw kɔnɔna la walisa kɔnɔw bali ani tile olu bɛ se kana ni malo kisɛw cili ye ni o bɛna ni malo kisɛ karikarilenw cayali ye.
• Malokamaw bɛ do bɔrɛw kɔnɔ malo golisi kɛ tɔ.
• Ka bolola malo gosili kɛ ni o bɛ kɛ ni berew ye malo sɛnɛnanw bɛ malo ka kamanw gosi fo ka malo kisɛw labɔ. Malo gosi cogoya kura wɛrɛ bɛ ye.

Fiyɛli:

O bɛ kɛ ni masini ye min bɛ malo kisɛw ani kalaw fara ka bɔ ɲɔngɔn na.

• Fiyɛli kɛ cogoya minnu laɲinilen do:

• Ka kisɛw don fiyɛli kɛ sɛki kɔnɔ.
• Ka sɛki walima dɛbɛn dɔ bila fiyɛli kɛ tɛmɛ duguma.
• Ka fiyɛli kɛ sɛki ɲɛsi fiɲɛ yanfan.
• Ka kisɛw don dɔni dɔni ka se mɛtɛrɛ kelen janyan hakɛ ma.
• K’a to fiɲɛ ka kisɛ fɛgɛmaniw ani kisɛ girimanw bɔ ɲongɔnna.
• Ka kisɛ ginrimanw dɔrɔw mara.

• Ka sekin o fiyɛli baara kan ni a mago bɛ ye.

Jali:

Jali cokoya fila bɛɛ ye: Yɛrɛma jali (wala tile kɔrɔ jali) ani an dabɔkama jali (wala jali teliman).

• Yɛrɛma jali (wala tile kɔrɔ jali): O bɛ kɛ ni kisɛw yɛrɛkɛli ye fiɲɛ la, tile kɔrɔ walima suma la. O jali suguya bɛ bɛn hakɛ dɔgɔmaninw ma nka waakati kɛ cogoya bɛ se ka dan siri o jali suguya la. Yɛrɛma jali (wala tile kɔrɔ jali) ma kan ka kɛ yɔrɔw (jamananw) la, sumaya bɛ minnu tuma bɛ walima samiɲɛ tuma la. Ka fara o kan ni jali kuntagala janɲan la o bɛ na ni dɔ bɔli sɔrɔ ta la.
• Dabɔkama jali (wala jali teliman): O bɛ kɛ walisa ka kisɛ caman ja joona ka sɔrɔ i ma siri waati cogoya la. O bɛ na ta o musaka bɔ ta ka ca ni tile kɔrɔ jali ta ye ani a baara ɲɛ ka misɛn fana sabu a bɛ jali kɛ minɛw sani ko fɔ ani ka baara kɛ ni tajɩw ye.

Malo fereli (san munmɛn bɛɛ):

Malo jagoli ye baaraɲɔngɔnya ye baara kɛla caman ni ɲɔngɔn cɛ ina fɔ: malosɛnɛnanw (cɛw ani musow), malo sananw, jagobakɛlaw walima jago hakɛlama kɛlaw, jagofitini kɛlaw ani malo san ka dun baw (duminikɛlaw). Malo jago kɛli y’a to malo sɛnɛnanw ka yiriwa, ka se ka kalansow jɔ, ka kɛnɛya sow jɔ, ka ɲɔsi mansiw san ani ka lakɔli karamɔkɔw ani kɛnɛya baarakɛlaw ka ka sow jɔ.

• Malosɛnɛnanw faralen ɲɔngɔn kan ka kɛ jɛkulu labɛnnen ye: Mɔgɔ kelenkelenw ani kulu labɛnnenw (koperativu, farakan jɛkulu, kɛ nƴɛrɛ ye cakɛlaw), sɛnɛkɛlaw kelen kelenw bɛ malo padi wala malo wɔrɔlen feere sanikɛlaw ani jago hakɛlaman kɛbaw ma. Sani ni feere bɛ kɛ sɛnɛkɛlaw, malo sɛnɛ la kelen kelen ani jago kɛla hakɛlamanw ni ɲɔngɔn cɛ foro daw ani dɔgɔ suguw la.
• Jago hakɛlaman kɛbaw bɛ tabolo :dɔ kɛ ni o ye ka malo san k’a mara waati dɔ kɔnɔ walisa k’a feere jago misɛni kɛ baw ma walima ka kɛɲɛ sugu cogoya ye jago kɛlabaw bolo. Danfara min bɛ sɔrɔ ye, kuma caman o ma bon nka o baara kɛlaw bɛ u ka balo sɔrɔ ka kɛɲɛ ni sani ni fere cogoya.
• Jagokɛla baw: olu ye malo feere la baw ye minnu sigilen don dugubaw kɔnɔ mara yɔrɔw la ani faba la Bamako. U ka malo sannen ka mara bɛ se tɔni 20 hakɛ ma. U bɛ baara suguya caman kɛ, u bɛ u ka malo sɔrɔ malo sananw jɛkuluw dɔw fɛ u bɛ waari di minnu ma. Nafan ba bɛ u la sabu olu de bɛ malo wɛrɛw doli kɔlɔsi. A ma kɛ wajibi k’u kɛ suman jago kɛlaw kɔrɔw dɔ ye. Baara in sinsinnen do kɔsɛbɛ ni baarakɛlaba dɔw ka se ye minnu ye malo wɛrɛw doli jamakɔnɔ kɛ u kelen ka baara ye, ani cogoya b’u bolo ka juru sɔrɔ banki la jamana wɛrɛw malo sanni kama.

• Jago misɛni kɛlaw: olu ye kulu minnu bɛ feere kɛ yɔrɔ surunw ni ɲɔngɔn cɛ. U bɛ ye dugu misɛninw ani dugubaw suguw la ani sigidala butikiw la. Cɛw ni musow do minnu bɛ suman jalenw feere (saɲɔn, kenike,…) ani malo.

Daɲɛ nafamanw ɲɛfɔli :

Falenni : O ye ko waleyalenw faralen ɲɔngɔn kan minnu sen fɛ kisɛ dɔ bɛ bugu ani ka jiri siɲɛ kura dɔ di.

Gulutɛni : O ye suman kisɛ nafaman yɔrɔ dɔ ye min bɛ to a la ni amidɔn (suman kisɛ sukaroman yɔrɔ) bɔra suman mugu.

Nijɛri Ofisi : Baara yɔrɔ min ɲɛsi le do malo sɛnɛ, dugukolo labɛnni ani ji ko ɲɛnabɔcoko

Padi: Malo wɔrɔbali.

Jali wale : O baara ye min sen fɛ an bɛ jali kɛ.

Suli/Ɲigi li: Ka malo su ji la walisa ka kisɛ ɲumnw ani kisɛ kolow bɔ ɲɔngɔn na.