Notes to broadcasters
Mali kɔnɔ, Sikaso mara, n’o ye jamana marayɔrɔ 3nan ye, sɛnɛkɛlacɛ/musow ɲɛ b’u ka dugukolow tiɲɛtɔ an’u nafa bantɔ la, ani u ka sɛnɛfɛnw fana cogoya tiɲɛtɔ la. O ko dɔw sababu ye lamini cogoya ye, i n’a fɔ dugukolonɔ fiɲɛ walima ji fɛ ; ani fana, waatiyɛlɛma fɛ. O min sababu la, jaw ani sanjibaw bɛ to ka na ka walangata ka sigi yɔrɔw la. Nka hadamadenw yɛrɛ kɛwale juguw fana b’a la ; i n’a fɔ kungo jirintanyani, forokɛnɛbaw dali, pɔsɔnin juguw ani fɛnɲɛnamafagalanw labaarali, minnu ka jugun dugukolow, sɛnɛfɛnw ani lamini cogoya ma, ka kɔlɔlɔ jugu lase o sɛnɛfɛnw dunbaaw ka kɛnɛya ma.
Walasa ka se k’o disidakow kɛlɛ, sɛnɛkɛlacɛ/musow b’a la k’u ɲɛsin sisan, fura mabɛnnenw ma. N’o ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la farafinnɔgɔw dilanni, ani fɛnɲɛnamafagalan minnu bɛ dilan ni sigida fɛnw ye, n’u bɛ lamini labato, ka dugukolow lasegin u cogoya kɔrɔ la, ka yɛlɛma ɲuman don sɛnɛfɛnw cogoya la, ka sɔrɔ jiidi, ka yɔrɔ cogoya lakanan ani ka dunnikɛlaw lakanan.
Nin arajo la masalabolo in b’a jira, cogo min na sɛnɛkɛlacɛ/musow b’u ka dugukolow, u ka sɛnɛfɛnw ani nimafɛnw lakanan ni kɛcogo kuntaala janw ye. Mɔgɔ duuru ka seereyaw b’a kɔnɔ : Lasina Sanɔgɔ, sɛnɛkɛla don Sikaso, ka fanta Jamuntɛnɛ da o kan, sɛnɛkɛla don o mara kelen in na. Yusufu Tarawele, « 2SCALE » ka baarabolodalen jɛkulu kuntigi don ; ale bɛna a ka yecogo fɔ. Ka fara Piyɛri Kulubali kan, ko dɔnbaa ŋana ani dɛmɛnbaa don fɛɛrɛko la « LuxDev » la. K’a laban ni Suleyimani Yakuba ye, jamana sɛnɛko ɲɛmɔgɔso ɲɛmɔgɔba don ; ale bɛna jɛmukan in kuncɛ.
Walasa ka se ka jɛmukan labɛn o cogo la furaw waleyali kan sɛnɛ kɔnɔ, a’ bɛ se k’a’ sinsin nin masalabolo in kan. Ni a’ b’a ŋaniya k’a kɛ a’ ka jɛmukan hukumu kɔnɔ ka tugu, a’ bɛ se ka baara kɛbaacɛ/musow, walima komaɲagannacɛ/musow sugandi k’olu kɛ mɔgɔ ɲininkalenw nɔnabilaw ye. O la, a bɛ ɲinin a’ fɛ, k’a’ lamɛnbaaw ladɔnniya o la, kabini jɛmukan daminɛ na, ko baarabɛbaacɛ/musow walima komaɲagannacɛ/musow de kanw don, nka ko mɔgɔ ɲininkalenw yɛrɛ kanw tɛ.
Ni aw b’a fɛ ka jɛmukan kuraw labɛn furaw waleyali kan ka sinsin lamini kow kan sɛnɛ kɔnɔ, a’ bɛ se ka kumaɲɔgɔnya kɛ ni ko dɔnbaa ŋana dɔ ye nin kow kan, jamana ka ciden dɔ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la sɛnɛ minisiriso mɔgɔ dɔ, sɛnɛkɛlacɛ/muso kelen walima fila ani dɛmɛndonjɛkulu dɔ ka mɔgɔ, min bɛ baara la a ko kan jamana kɔnɔ.
Aw bɛ se misali la, ka nin ɲininkali ninnu kɛ a’ kumaɲɔgɔnw na :
Fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, olu labaarali nafa ye jumɛn ye sɛnɛ kan ?
O fura ninnu nafa yɛrɛ ye jumɛn ye dugukolow, sɛnɛfɛnw ani nimafɛnw kan ?
Disidako jumɛnw dɛnnen don o fura ninnu labaarali la ?
Jɛmukan kuntaala, ka fara a dantigɛli an’a kuncɛli kan : sanga 25 fo 30.
Script
LASINA SANƆGƆ :
Kabini an denmisɛnma, pɔsɔnin juguw bɛ labaara sɛnɛ kɔnɔ. An tun b’a dɔn ko dugukolo b’a la ka tiɲɛ ani ko sɛnɛkɛdugukolo nafa bɛ ka dɔgɔya, k’a sababu k’o pɔsɔnin juguw ni fɛnɲɛnamafagalanw labaaracogo jugu ye. Nka nin san tan labanw na, an ka dugukolow tiɲɛcogo kɛlen bɛ kamanaganko ye. Pɔsɔnin juguw, an bɛ minnu labaara, u bɛ dugukolo fɛgɛnya ani ka sɛgɛ sigi dugukolow kɔrɔ. U b’an ka dugujukɔrɔjiw ni ji sigilenw tiɲɛ. Ka nimafɛnw tiɲɛ ani ka fiɲɛ pɔsɔnin.
Bi, an wajibiyalen don ka forokɛnɛbaw da, nka hali o la suman bɛɛrɛ tɛ sɔrɔ. Ani fana, k’a sɔrɔ an bɛ k’o pɔsɔnin ninnu labaara ka taa a fɛ, dugukolow fana bɛ ka kolofɛgɛnya ka taa a fɛ. O waleyaw fana b’an ka angɛrɛ mako caya ka taa a fɛ, k’an jigi da sɔrɔ kɛli kan. Ni an tora nin ko kolon in kan tan, an bɛna laban ka fɛn bɛɛ pɔsɔnin ka ɲɛnamaya yɛrɛ gɛlɛya an bolo an sigidaw la. Ka da kɔlɔlɔ juguw cayali kan, a ɲuman ye an fɛ taliya la, ka dabali wɛrɛw tigɛ. An kɛlen ka kunnafoniw sɔrɔ ani ka kalanw sɔrɔ o fura ninnu kan. An y’a ye k’u bɛ se ka kɛ jaabi ɲuman ye an haminankow la. O kosɔn, ne ye n bɔn fura ninnu waleyali kan. Furaw don, minnu bɛ dugukolow nafa lasegin u ma ani ka dɔ fara u fanga kan, ka yɛlɛma ɲuman don sɛnɛfɛnw cogoyaw la ani ka nimafɛnw lakanan.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, e b’o jumɛnw labaara bi, ani cogo jumɛn na i b’u waleya ?
LASINA SANƆGƆ :
An bɛ fura caman labaara. Nka, minnu lakodɔnnen bɛ kosɛbɛ n’u bɛ labaara ka caya, olu ye farafinnɔgɔ ani an bɛ fɛnɲɛnamafagalanw minnu dilan ni sigida fɛnw ye.
N y’o farafinnɔgɔ min fɔ, an y’o fɛɛrɛ kura in dilanni kalan an jɛɲɔgɔn dɛmɛndonjɛkulu dɔ fɛ. I bɛ digɛnba senni. Se bɛ mɔgɔ minnu ye kosɛbɛ, olu bɛ se ka digɛnba in kɔnɔnan siman, min b’a to a bɛ se ka mɛɛn si la. O kɔfɛ, an b’a lafa ni ɲamanw ye ; i n’a fɔ furabulu jalanw, bugurinjɛ, baganw bow, binw ani sumankala jalanw. Digɛn bɛ tila fan fila ye ka damakɛɲɛ, ka simankogo walima bɔgɔbiriki jɔ cɛmancɛ la, an b’u kɛ fan kelen kɔnɔ ka jiba da a kan tile 45 kuntaala kɔnɔ. O kɔfɛ, an b’a yɛlɛma digɛn fan dɔ fɛ walasa ɲaman minnu bɛ jukɔrɔ olu ka se ka yɛlɛn sanfɛ, minnu bɛ sanfɛ olu ka se ka jigin jukɔrɔ ka funteni sɔrɔ kosɛbɛ. An bɛ tɛmɛn ni sɔnni ye fo kalo fila kuntaala. O ye farafinnɔgɔ sɔrɔlen ye an bolo. An bɛ se k’o nɔgɔ caman dilan ; sabula n’i ye ɲamanw yɛlɛma digɛn fan dɔ fɛ waati min na, i bɛ se ka ɲaman kuraw kɛ o nɔ na. Yanni k’o se yɛlɛmani ma digɛn fan dɔ fɛ, o b’a sɔrɔ nɔgɔ fɔlɔ sera bɔli ma. Nɔgɔ dilanni bɔ-bɔli ɲɔgɔn kɔrɔ o cogo la, o b’a to an ka se ka nɔgɔ caman dilan san mumɛ kɔnɔ. An ye baarabolodalen dɔ sɔrɔ, min bɛ wele «Soil Values». O sababu la, an degera farafinnɔgɔ dilanni fɛɛrɛ kura la, min ka nɔgɔn kosɛbɛ. O la, i bɛ kɛnɛ dɔ labɛn, nka digɛn tɛ senni. An bɛ ɲamanw dalajɛ : dugukolo dɔ sanfɛlan bɔgɔ walima falabɔgɔ, finfin (sarabon), kababu ni malobu, fununnan ani sukaro. An bɛ ji da u kan k’a lamaga sɔgɔma ni wula. Tile 14 dɔrɔn kuntaala kɔnɔ, an sago ye nɔgɔ ɲuman min ye, an b’o sɔrɔ. Fɛn min ye fɛnɲɛnamafagalan minnu bɛ dilan ni sigida fɛnw ye, an b’olu sɔrɔ fɛn suguya dɔw ɲagamini fɛ ; i n’a fɔ layi, dugumaɲamaku ani foronto. An b’olu foroki ni ɲɔgɔn ye ka ji da a kan. O fɛn ninnu kelenna sɔngɔ man telin ka tɛmɛn sefawari dɔrɔmɛ duuru (d5) kan. O kɔfɛ, an b’a lamara bidɔnw kɔnɔ a ka kasi tile 15 kuntaala kɔnɔ. N’o sarati in dafara, an b’a bɔ ; o ye fɛnɲɛnamafagalan ɲuman ye an bolo.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
O fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, u nafa ye jumɛnw ye ?
LASINA SANƆGƆ :
An ka dugukolow bɛ ka tiɲɛ ka taa a fɛ, ka sɔrɔ kɛli gɛlɛya sɛnɛ na. Hali ni o tiɲɛni dɛnnen don ko suguya caman na, pɔsɔnin juguw labaarali ye sababu juguba ye a la. Farafinnɔgɔw labaarali b’a to an ka se k’an ka dugukolow nafa lasegin u ma, ka dɔ fara u kologɛlɛya kan ani k’u nɔgɔ don. A b’a to an ka se ka sɔrɔ kɛ, k’a sɔrɔ an ma musaka caman bɔ, k’an ka sɔrɔ jiidi ani ka se ka sɛnɛfɛn sanimanw sɔrɔ ka di sigidalamɔgɔw ma. An y’a faamuya bi, ko ni o fɛn ninnu labaarali ye, an b’an ka kɛnɛya lakanan, ani fana, bagan minnu bɛ sumanbuluw ani jiridenw dun, an b’olu ka kɛnɛya lakanan. An b’a dɔn fana, ko ni dugukolow laseginna u cogoya kɔrɔ la, o ye hɛrɛ ye ɲɛnamaya la binw, jiriw ani falenfɛn tɔw ma. Lamini yɛrɛ b’o nafa sɔrɔ.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Angɛrɛ labaarali ani fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, u danfara ye jumɛn ye ?
LASINA SANƆGƆ :
Angɛrɛw bɛ sin ka sɛnɛfɛnw mɔdiya teliya la ani k’u sɔrɔ bonya. Nka, danfaraba ye u kɔlɔlɔ jugu kuntaala jan ye an ka dugukolow kan, an ka sɛnɛfɛnw kan ani nimafɛnw kan. Kasɔɔ fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, olu kɔlɔlɔ jugu fosi tɛ an ka kɛnɛya kan, an ka dugukolow kan, ani an ka sɛnɛfɛnw kan. U ka ɲin kosɛbɛ dugukolow laseginni na u cogoya kɔrɔ la, ka yɛlɛma ɲuman don u sɔrɔ jiidil la waati kuntaala jan kɔnɔ. U nafa wɛrɛ ye u sɔrɔli musaka hakɛ dɔgɔyali ye. Fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, a ka ca a la, olu sɔrɔli musaka man ca ka angɛrɛw bɔ. Sanni nin fɛɛrɛ ninnu ka na, an tun wajibiyalen don tuma dɔw la, ka juru juguw ta ka angɛrɛw san. Bi, ni fura kuraw ye, minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, o fɛnw bɛ sɔrɔ an bolo kɔrɔ sanga ni waati bɛɛ la, k’u ɲuman caman dilan an yɛrɛ ye.
:
Nin fura ninnu b’a to sɛnɛkɛlacɛ/musow ka se ka yɛlɛma ɲuman don u ka sɔrɔ cogoya la wa ?
LASINA SANƆGƆ :
Kosɛbɛ. N’a fɔra ko fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, k’olu bɛ dugukolow nafa lasegin u ma, o kɔrɔ ye ko dugukolow bɛ segin u cogoya kɔrɔ la, ka suman caman di. Kabini ne y’u labaarali daminɛ, ne ka sɔrɔ b’a la ka jiidi san o san. Ka da a kan, n’i bɛ nin furaw labaara kosɛbɛ, dugukolow bɛ diya ka taa a fɛ. U bɛ baara kɛ dugukolo la waati kuntaala jan kɔnɔ, k’a to an ka se ka sɔrɔ kɛ. An tɛ musakaba don sɔrɔ kɛli dafɛ. U dilanfɛnw bɛ sɔrɔ kosɛbɛ an bolo kɔrɔ, o b’a to fana, an ka se ka sɛnɛ kɛfɛn ninnu sɔrɔ a tuma na. An kɔni ma sɛgɛsɛgɛli kɛ fɔlɔ, k’a dɔn sɔrɔ min bɛ kɛ angɛrɛw sababu la, k’o ni fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, olu sanga ɲɔgɔn ma. Nka, a kɔni jɛlen don, ko danfara ye fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, olu b’a to an ka se ka sɔrɔba kɛ. Ka da a kan u b’a to dugukolo ka se ka segin ka diya ka taa a fɛ dɔɔnin-dɔɔnin, ka sagon angɛrɛw labaarali kan. Angɛrɛw de bɛ dugukolow tiɲɛ. Walasa ka se k’o furaw dilan, minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, an ye kalanw sɔrɔ dɛmɛndonjɛkuluw fɛ. Olu bɛ to ka na ni o poroze suguyaw ye, ka sɛnɛkɛlacɛ/musow dɛmɛn.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Disidako jumɛnw bɛ sɔrɔ o fura ninnu labaarali la ?
LASINA SANƆGƆ :
Disidakoba ye dɛmɛnni ye minɛnko siratigɛ la. N’i ko i bɛ farafinnɔgɔ caman dilan, fo o minɛnw ka sɔrɔ i bolo ; i n’a fɔ buruwɛtiw, peluw, fo ka se tarakitɛriw ma, ka baganw bow, furabulu jalanw ani a dilanfɛn wɛrɛ caman doni. Nka, an bɛ baara in kɛ n’an bolokɔrɔfɛnw ye. Wotorow b’an bolo k’u doni, misali la. Nka, o tɛ ɲɛ taa ka segin caman kɔ walasa i ka se k’i sagolafɛn caman sɔrɔ ka fara ɲɔgɔn kan. O waleya in de bɛ sɛnɛkɛla caman salaya, kasɔrɔ u hami ye baara in kɛli ye. Baarakɛminɛn nafamaw lasɔrɔli bɛ se ka sɔnni sennateliya furaw ma, minnu sinsinnen don lamini kow kan, ka lamini lakanan ka taa a fɛ ani ka nimafɛnw lakanan.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
I ni ce an balimakɛ Sanɔgɔ. Sisan an b’an ɲɛsin Madamu Fanta Jamuntɛnɛ ma, sɛnɛkɛla don, min sɔnna furaw ma, minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan o bɛ san damadɔ bɔ sisan. Musow sendonnen don cogo di sɔnni na nin furaw ma ?
FANTA JAMUNTƐNƐ :
Musow sendonnen bɛ n’u yeli ye kunnafonidi ani lafaamuyali kanpaɲiw na. An sen bɛ kalanw fana na, minnu hakilila bɛ ta, a ka ca a la, dɛmɛndonjɛkuluw fɛ. Nka a ɲuman ye k’a dɔn, ko an sen bɛ an sendonni na nin hakilila ninnu na. Nka, a ɲuman ye ka yɛlɛma don a kɛcogo la. Ka da a kan, musow de b’a la ka kɛ an ka sigidaw jama fanba ye. U bɛ sɔrɔ kɛ kosɛbɛ i n’a fɔ cɛw. Angɛrɛko gɛlɛyaw kɔlɔlɔw yɛlɛnnen b’an fana na, ka fara lamini tiɲɛni sababu wɛrɛw kan.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Cogo di nin fura ninnu bɛ musow dɛmɛn k’u ka senyɛrɛkɔrɔ sabati ?
FANTA JAMUNTƐNƐ :
Farafinnɔgɔw ani fɛnɲɛnamafagalanw dilanni ye sɔrɔsira nafamaba ye musow bolo. Ni sɛnɛ kɛfɛnw dilanni ye an yɛrɛ ye musaka firinin na ka sagon angɛrɛw kan. An tun bɛ se ka dɔ fara an ka sɛnɛ sɔrɔ kan ni wari lamarali ye kosɛbɛ fɔlɔ, ka bila nin sɛnɛ kɛfɛn ninnu lasɔrɔli kama. Nin furaw ye, minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, u bɛ kɛ sababu ye k’an fara ɲɔgɔn kan
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
I ni ce kosɛbɛ Madamu Jamuntɛnɛ. An bɛ kuma di Yusufu Tarawele ma, laadibaa don jiriforosɛnɛko la Holandi jamana jɛkulu dɔ la, min bɛ wele angilɛkan na « International Fertilizer Development Center » (diɲɛ cakɛda ka ɲɛsin dugukolow nɔgɔko ma). Yala e jɔyɔrɔ ye jumɛn ye dugukolow ani sɛnɛfɛnw tiɲɛni kɛlɛli la ?
YUSUFU TARAWELE :
An bɛ k’an ɲɛsin sɛnɛ kɛcogo ɲumanw ma. An ka porozew ni porogaramuw kɔnɔ, an bɛ k’an ɲɛsin baara kɛtaw ma, minnu bɛ lamini labato. Anw ka dɛmɛn tɛ kɛ ni warijɛ dili ye. An ka dɛmɛn bɛ kɛ ni kalanw ye ani ka mɔgɔw bolo don ɲɔgɔn bolo, walima jɛkulu dɔ ni cakɛda dɔ. An bɛ baara kɛ kalanw sira fɛ ka kɛɲɛ ni makow cogoyaw ye. Ni sɛnɛkɛlamusow mako bɛ kalanko dɛmɛn na, ni o kalanw dɔnniya tɛ anw na, an bɛ an sara dɛmɛnbaaw la k’o musaka sara. An bɛ se fana k’u ni bankiw bolo don ɲɔgɔn bolo u ka porozew musakako la. An b’u ni jɛɲɔgɔn suguya wɛrɛw bolo don ɲɔgɔn bolo; i n’a fɔ julaba minnu bɛna u ka fɛn dilannenw san.
An ye sɛnɛkɛla cɛman ni musoman caman kalan. Wa, an bɛ baara kɛ marayɔrɔ caman na; kɛrɛnkɛrɛnnenya la Sikaso, Kulukɔrɔ, Dɔyila, San, Segu, Moti ani dɔwɛrɛw. An sago don k’an ka baara mɔɔnɔbɔ ka se Mali marayɔrɔ tɔ bɛɛ la. Nka basigibaliya cogoya de bɛ k’o gɛlɛya an bolo dɔɔnin fɔlɔ.
:
A da sera Piyɛri Kulubali ma, ko dɔnbaa ŋana ani dɛmɛnbaa don fɛɛrɛko la Lukusanburugu yiriwali cakɛda (LuxDev) la kɔmitɛrɛsɛnɛ kama. Kuma b’a bolo. Fɛɛrɛko nasira la, farafinnɔgɔw ani fɛnɲɛnamafagalanw bɛ dilan cogo?
PIYƐRI KULUBALI :
Madamu Jamuntɛnɛ ye ɲɛfɔli kɛ koɲuman, cogo min na «Bokashi» (farafinnɔgɔ) bɛ dilan. Nka, a dilancogo wɛrɛ bɛ yen. O fɛɛrɛ in na, yɔrɔ min bɛna sɛnɛ, i b’o bɔgɔ dɔ cɛ. K’o ni fura jalanw, bin jalanw, sarabon, ɲɔbu walima malobu ani bugurinjɛ ɲagami. I bɛ sɔrɔ ka fununnan ni sukaro daji. O ji de bɛ da ɲamanw ɲagaminnen kan k’a lamaga kosɛbɛ. O b’u tolili sennateliya. Tile tan (10) kuntaala kɔnɔ, i bɛ «Bokashi» ɲuman sɔrɔ.
Fɛn min ye fɛnɲɛnamafagalanw ye, minnu bɛ dilan ni sigida fɛnw ye, i bɛ ji litiri fila (2) wuli ka safunɛmugu foroko saba k’a la tasuma kan. N’a bɛɛ donna ɲɔgɔn na koɲuman, i b’a jigin ka sanga tan (10) fo tan ni duuru (15) kuntaala sɔrɔ, ka sɔrɔ ka taji (petɔrɔli) litiri kelen (1) fara a kan. K’a lamaga ka taa fan kelen pe fɛ, a tɛ mununmunun ka segin a kɔ. I bɛ sɔrɔ ka forontomugu fara a kan walima sukaromugu. O ye fɛnɲɛnamafagalan y’i bolo. A tɛ fɛnɲɛnamaw faga; nka a b’u gɛn i ka sɛnɛfɛnw na. A labaarali la, i mana hakɛ min ta fura in na, i b’o ɲɔgɔnna ji fara a kan, ka sɔrɔ k’i ka yɔrɔ fiyɛ.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
O fura ninnu kɔlɔlɔ ye jumɛn ye dugukolow, sɛnɛfɛnw ani nimafɛnw kan ?
PIYƐRI KULUBALI :
Ni nin furaw ye, dugukolow bɛ maganya, k’u nɔgɔ don ani ka kɛnɛya sɔrɔ. O bɛ sɔrɔ jiidi. Ni fɛnɲɛnamafagalan pɔsɔnin juguw bɛ fɛnɲɛnamaw faga, nin dɔ in b’u gɛn, nka a t’u faga. O b’a to fɛnɲɛnamaw ka se ka tagan, nafa bɛ se ka ye minnu na nimafɛnw taganni na. O la, o fɛn min bɛ dilan n’an sigida fɛnw ye, u bɛ dugukolow nɔgɔ don, k’u basigi waati kuntaala jan kɔnɔ. U bɛ jiriw balo, ka yɛlɛma ɲuman don sɔrɔfɛnw cogoya la, ka dugukolonɔ kɛlɛ ani ka dugukolow sɛgɛyali bali. U bɛ dɔ fana fara sɔrɔfɛnw mɛɛnni kuntaala kan lamarali la, k’a sɔrɔ u ma tiɲɛ, ka jigisigi kɛ dunnikɛlaw ka kɛnɛyako la.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Cogo di sɛnɛkɛlacɛ/musow bɛ se ka fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, olu labaarali ani sɔrɔ kɛli matarafa ?
PIYƐRI KULUBALI :
Walasa ka se ka taabolo fila in matarafa, a ɲuman ye ka pɔsɔninmafɛnw labaara cogoya ɲuman na. Kun fɔlɔ la, nɔgɔw ni fɛnɲɛnamafagalan minnu bɛ dilan ni sigida fɛnw ye, olu ka ɲɔgɔndafa, ani o pɔsɔninmafɛnw sɛnsɛnni b’a to sɔrɔ ka jiidi. O la, sɛnɛkɛlaw ka kan k’a ŋaniya ka yɛlɛma dɔɔnin-dɔɔnin waleya kuntaala janw kan, walasa ka se ka dɔ bɔ pɔsɔninmafɛnw labaarali la fo ka se u labaarali dabilali ma waati kuntaala jan kɔnɔ.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Cogo di o waleya ninnu bɛ se ka gansi walasa u nafaba ka se ka sɔrɔ ?
PIYƐRI KULUBALI :
Fo dɔ ka se ka fara sigidalamɔgɔw fanga kan ni sɛnɛkɛla «erelɛw» kalanni ye, u ka se ka fura kuraw kunnafoniw jɛnsɛn sigida kanw na, ka kɛɲɛ ni yɔrɔw tiɲɛ ye. O bɛ se ka na ni ko jiidiko caman ye waati kuntaala jan kɔnɔ. Fo ɲɛjiraliw ka kɛ, ka kalanforow da ani ka sɛnɛ kɛfɛn minnu dilanna ni sigida fɛnw ye, olu lasɔrɔli nɔgɔya. Fo kunnafonidiw ni lafaamuyaliw ka kɛ sigida la arajow, erezo sosiyow, wasapu jɛkuluw fɛ, ani ka to ka sɛnɛkɛsuguw jɔ, walasa ka se ka laminiw, sɔrɔw ani kɛnɛyaw nafaw jɛnsɛn, fɛɛrɛ kuraw kan mɔgɔ caman k’a mɛn. Ani fana, fo ka kɔlɔsili ani fɛɛrɛladɛmɛnni k’u kɛrɛfɛ (hakilila falen taamaw ani dɔnniyaw falenni, bilasirali sɛnɛko nasira la), walasa ka se ka jaabi sɔrɔ kɛcogow la ani ka k’o kɛcogow mabɛn ka kɛɲɛ ni makow ye yɔrɔw la. Jamana ka kan ka, o fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, olu don a ka sɛnɛ politiki kɔnɔ, ni senkɔrɔmadonni porogaramuw waleyali ye ani ka dɔ ta sɛnɛ musakaw la sɛnɛkɛlaw ye. O bɛna kɛ sinsinyɔrɔba ye waleya ninnu forobayali la ani ka se ka na ni yɛlɛmani yɛrɛ ye ko sigidama caman na.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
I ni ce n balimakɛ Kulubali. An b’an ɲɛsin mɔgɔ welelen laban ma, ka sɔrɔ ka jɛmukan kuncɛ. An balimakɛ Suleyimani Yakuba ye Mali ka sɛnɛko ɲɛmɔgɔso ɲɛmɔgɔba ye. Jamana ka politiki ye jumɛn ye dugukolow, sɛnɛkɛdugukolow ani nimafɛnw lakananni na ?
SULEYIMANI YAKUBA :
Jamana ka politiki bɛ yiriwali, dunkafa ani lamini taganni kuntaala jan taaboloba kɔnɔ. Dugukolow lakananni nasira la, hakililaw bɛ yen sɛnɛkɛdugukolow tiɲɛni kɛlɛli la ani dugukolow tɔpɔtɔcogo kuntaala jan ɲɛtaa, ni kɛrɛnkɛrɛnnenya la, faso ka baaraw porogaramu ye, kungo jirintanyani kɛlɛliporogaramu (PAN-LCD). Jamana bɛ «sɛnɛ hɔrɔn» ɲɛtaa waleyaw kɛ; i n’a fɔ farafinnɔgɔ dilanni, jirituru, jiriforosɛnɛ, kabasirada, ani dɔwɛrɛw. Fɛn min ye sɛnɛfɛnw lakananniko ye, jamana bɛ sɛnɛ kɛfɛnw kɔlɔsi, minnu bɛ bolo kɔrɔ, suguw la ani k’u ladonni an ka jamana kɔnɔ, o sariyaw sigi, k’u dicogo an’u labaaracogo fana kɔlɔsi, pɔsɔnin juguw ni fura namaralenw kɛlɛli kama. A bɛ si kolokololen yamaruyalenw ɲɛtaa waleyaw kɛ, ka fɛnɲɛnamaw kɛlɛ k’a sababu kɛ falenfɛnw lakananni cakɛda (OPV) ye. A bɛ dɔ fana fara ɲininni fanga kan k’a sababu kɛ wula kɔnɔ baaraw sɔrɔko cakɛda (IER) ye. A bɛ sɛnɛfɛnw ni furakɛlikɛlanw cogoyaw kɔlɔsi walasa ka se ka dunnikɛlaw ka kɛnɛya tagan.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Aw bɛ sɛnɛkɛlacɛ/musow dɛmɛn cogo di, fura minnu sinsinnen bɛ lamini kow kan, olu waleyali la ?
SULEYIMANI YAKUBA :
Mali sɛnɛko ɲɛmɔgɔso (DNA) bɛ dɛmɛnni kɛ ni kalan ani lafaamuyali ye sɛnɛ hɔrɔn kɛcogo la, farafinnɔgɔ labaaracogo la, fɛnɲɛnamafagalan minnu bɛ dilan ni sigida fɛnw ye, olu labaaracogo la ani dugukolow ladonni fɛɛrɛw la. Jamana bɛ fɛɛrɛladɛmɛn kɛ ani bilasirali, k’a sababu kɛ sɛnɛko cakɛdabolofaraw ye ani ni gansilikɛlaw ye. A bɛ dɔ ta fɛn dɔw musaka la ani ka sifilɛliporozew hakililaw ta, walasa ka se ka dusu don mɔgɔw kɔnɔ, sɔnni na fɛɛrɛ kuntaala janw ma.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Jamana ka musaka hakɛ bɛ se jumɛn ma o ko la ?
SULEYIMANI YAKUBA :
Ka sin ka senkɔrɔmadonni kɛ sɛnɛ hɔrɔn, farafinnɔgɔw ani fɛnɲɛnamafagalan minnu bɛ dilan ni sigida fɛnw ye, olu matarafali la, walima dan sigilen bɛ waleya kuntaala jan minnu na. Nka cɛsiriw kɛra o sira fɛ, wa dɔ bɛna fara u fanga kan. Bakurubafɔ la, jamana ka baarakɛnafolo la, hakɛ min ɲɛsinnen bɛ sɛnɛ ma, o ka surun foroba musakaw 10 fo 15% la, ka kɛɲɛ ni baarabolodalen walanwalannen Afiriki sɛnɛ yiriwali cakɛda (PDDAA); n’o cogoya ye; o min ka laɲinin ye 10% ye.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Jatew b’aw bolo fura ninnu labaarali kan Mali kɔnɔ wa ?
SULEYIMANI YAKUBA :
Ka sin ka senkɔrɔmadonni kɛ sɛnɛ hɔrɔn, farafinnɔgɔw ani fɛnɲɛnamafagalan minnu bɛ dilan ni sigida fɛnw ye, olu matarafali la, walima dan sigilen bɛ waleya kuntaala jan minnu na. Nka cɛsiriw kɛra o sira fɛ, wa dɔ bɛna fara u fanga kan. Bakurubafɔ la, jamana ka baarakɛnafolo la, hakɛ min ɲɛsinnen bɛ sɛnɛ ma, o ka surun foroba musakaw 10 fo 15% la, ka kɛɲɛ ni baarabolodalen walanwalannen Afiriki sɛnɛ yiriwali cakɛda (PDDAA); n’o cogoya ye; o min ka laɲinin ye 10% ye.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Jatew b’aw bolo fura ninnu labaarali kan Mali kɔnɔ wa ?
SULEYIMANI YAKUBA :
An bɛ don min na, jate dafalenw tɛ Mali bolo kɔrɔ, minnu kafolen don fura ninnu labaarali kan. Nka jate minnu b’an bolo n’an y’u sɔrɔ an ka ɲininniw senfɛ diɲɛ tɔnba bolofara min ɲɛsinnen bɛ dunkafa ani sɛnɛ sabatili ma (FAO), ka fara wula kɔnɔ baaraw sɔrɔko cakɛda (IER) ani jɛɲɔgɔn dɛmɛndonjɛkuluw yɔrɔ, o ka dɔgɔn ni 20% ye sɛnɛkɛlaw la, minnu bɛ sɛnɛ hɔrɔn matarafa kosɛbɛ Mali kɔnɔ.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
Mali gɔfɛrɛnaman ka laɲininw ye jumɛnw ye o ko in na ?
SULEYIMANI YAKUBA :
Bi, gɔfɛrɛnaman bɛ yɛlɛmani sɛnɛ hɔrɔn kan, o yecogo kɔnɔ, kologɛlɛya waatiyɛlɛma bolo ani sɛnɛkɛla fitininw senkɔrɔmadonni kɔnɔ; kɛrɛnkɛrɛnnenya la, musow ni denmisɛnw. A hami ye sɛnɛ kuntaala jan ani kologɛlɛn ɲɛtaa ye, ka sɛnɛkɛlaw ka sɔrɔw basigi ni sigida sɔrɔ jɔlɔkɔ yiriwali ye, ka jigisigi kɛ dunkafa ni baloko ɲuman na, ka sɛnɛ mabɛn ni waatiyɛlɛma cogoya ye ani ka yɛlɛma kura don sɛnɛ kɛcogo la. Nin bɛɛ ka kan ka kɛ ni baara dɔnbaalajɛw ye, minnu b’o laɲininw senkɔrɔmadon.
KOMAƝAGANNACƐ/MUSO :
I ni ce an balimakɛ Suleyimani.
An sera an ka don jɛmukan kuncɛyɔrɔ la. Mali marayɔrɔ 3nan n’o ye Sikaso mara ye, o dugukolow an’u ka sɛnɛfɛnw cogoyaw b’a la ka sɛbɛkɔrɔ tiɲɛ, k’a sababu kɛ lamini ko dɔw ye u yɛrɛ ma; nka angɛrɛw ni pɔsɔnin juguw labaarali fana b’a la. O gɛlɛyaw tɛ se dugukolow dɔrɔn ma, u bɛ se hadamadenw ani nimafɛn tɔ bɛɛ ma. Ka da nin cogoya in kan, sɛnɛkɛlacɛ/musow b’a la k’u ɲɛsin sigida la fura labɛnnenw ma, minnu bɛ dugukolow ani sɛnɛfɛnw lakanan, ka yɛlɛma ɲuman don sɛnɛfɛnw cogoyaw la, ka sɔrɔ jiidi, ka nimafɛnw lakanan ani ka dunnikɛlaw ka kɛnɛya tagan. O fura ninnu, farafinnɔgɔ b’o la, ka fara fɛnɲɛnamafagalan minnu bɛ dilan ni sigida fɛnw ye.
Nin sɛnɛkɛla ninnu bɛ se fana, k’u jigi da dɛmɛndonjɛkuluw kan, minnu b’u dɛmɛn fɛɛrɛko ani kalanko nasira la. Fɛn min ye jamana ye, politiki b’o bolo, min bɛ fura ninnu labaarali ɲɛtaa sabati. A hami ye k’a ka baara kɛtaw walangata, k’u lakuraya ani ka sɛnɛ mabɛn ni waatiyɛlɛma cogoya ye, k’a jigi da furaw kan, minnu sinsinen don lamini kow kan. Nin de bɛ an ka bi jɛmukan kuncɛ. Ne b’aw fo a’ ka tulomajɔ la. N ka foli bɛ mɔgɔ welelenw ye u kɛli la k’u yɛrɛ to an ka bila la; a’ k’an bɛn jɛmukan nata la.
Acknowledgements
Foliw
Sɛbɛnbaa : Isa O Togola, kunnafonidila.
Latilenbaa : Sareme Gebere, fura minnu sinsinen bɛ lamini kow kan, o dɔnbaa ŋana don, diɲɛ wula kɔnɔ arajow (RRI) la.
Kunnafoni sunw :
– Laselisɛbɛn kun fɔlɔ Mali sɛnɛko ɲɛmɔgɔso ka san 2024 baara kɛlenw kan
Ɲininkalenw :
- Lasina Sanɔgɔ, sɛnɛkɛla don Sikaso. Ɲininkali kɛra mɛkalo tile 12 san 2025
- Fanta Jamuntɛnɛ, sɛnɛkɛla don Sikaso. Ɲininkali kɛra mɛkalo tile 15 san 2025
- Yusufu Tarawele, “2SCALE” (Toward Sustainable Clusters in Agribusiness Through Learning in Entrepreneurship) ka baarabolodalen jɛkulu kuntigi don. Ɲininkali kɛra mɛkalo tile 30 san 2025
- Piyɛri Kulubali, sɛnɛko dɔnbaa ŋana don. Ɲininkali kɛra mɛkalo tile 25 san 2025
- Suleyimani Yakuba, Mali sɛnɛko ɲɛmɔgɔso ɲɛmɔgɔba don. Ɲininkali kɛra zuwɛnkalo tile 1lɔ san 2025
