Kunnafoni sɛbɛn : Malosɛnɛ

Script

Ɲɛbila kuma:

Malo ye kisɛ ye min bɛ bɔ Oryza sativa jiri suguya la (Azi malo) walima Oryza glaberrima (Afiriki malo). Diɲɛ kɔnɔ mɔgɔ miliyɔn kɛmɛ caman ka balo sababu do. Malo bɛ falen a yɛrɛman jiman yɔrɔ sumalenw na, nka an bɛ se k’a sɛnɛ fana marayɔrɔ sumalenw na.

Jiri suguya minnu bɛ sɛnɛ balo ko cogoya la olu ni malo ta tɛ kelen ye, malo sunw bɛ falen yɔrɔ sumalenbaw la. Malosɛnɛ nin funteni hakɛ min bɛ bɛn o bɛ se 24°C ma. Malosun janya hakɛ bɛ se 0,4 ani 0,5 mɛtɛrɛ ma. Malo bɛ kɔgɔ ka mɔ kalo 3 ka se kalo 6 ma. Malo sun suguya caman bɛ malokisɛ suguya caman kisɛ surumanw bɛ o la, kisɛ jamanjanw bɛ o la, kisɛ kasa dumamanw bɛ o la i n’a fɔ basimati malo ani jasimini malo.

Mun na nafan bɛ nin kuma kun in na lamɛnbaaw ye?

Jamana caman na, malosɛnɛla fitiniw bɛ se k’u ka malo sɔrɔ ani u ka balo ko yiriwa ni fɛɛrɛw ye minnu sifilɛ la ani k’u sɛgɛsɛgɛ. Malosɛnɛlaw ka kan ka fɛɛrɛ nafamanw tigɛ walisa ka malo tigɛ ta caman sɔrɔ, o fɛɛrɛw la dɔw ye ka: baara kɛ ni siw ye minnu bɛ se ka hokumu gɛlɛnw muɲu ani ka angɛrɛ nɔgɔ hakɛ bɛnnen kɛ forow la waati bɛnnen na ka kɛɲɛn ni fɛɛrɛ ɲumanw ye.

Jate nafamanw dɔw:

• Malo bɛ jate i ko jusigilan balo diɲɛ kɔnɔ mɔgɔw tilanncɛ bolo;
• Malo suguya 40000 de bɛ ye ɲɛyenlen ta fan fɛ, malo kisɛ janyan ta fɛ, timiya ta fan fɛ ani malo suguya 100 sɛnɛnnen don diɲɛ kɔnɔ.
• Gilisidi, sukaro, poroteyini ani witamini B olu bɛ bɛɛ malo la. An mago bɛ fanga min na an ka don o don baaraw kama olu bɛ bɛɛ malo la.

Gɛlɛya baw minnu sirilen malosɛnɛ na

• Jɛkɛnɛ sɛnɛkɛlaw, sanji malo bɛ sɛnɛ yɔrɔ minnu na, olu bɛ gɛlɛyaw sɔrɔ minnu sirilen do dugukolo fanga bannenw la, ani ja ani ji nsow la.

• Dugukolo minnu bilalen do gerekan malosɛnɛ kosɔn, olu bɛna ni gɛlɛya caman ye. U bɛ se k’u yɛrɛ sɔrɔ yɔrɔ jiginnen baw la (o min bɛ u bila dugukolo bɔgɔbɔgɔli ɲɛman), k’u bila ja ɲɛman, kuluw cɛman walima kulu jigiji gɛlɛnw.

Cɛw ani musow ka malosɛnɛ ko:

• Afiriki ani Azi, malosɛnɛ mago bɛ baara nafaman minnu na, musow bɛ o baara fanba kɛ, a kɛra bolola sanjimalo sɛnɛ ye wo, a kɛra jila malosɛnɛ wo walima gerekan malosɛnɛ, ka fara baara wɛrɛw kan i n ’a fɔ maloturu ani bin bɔn.

• Hali ka sɔrɔ jɔyɔrɔ ba bɛ musow la malosɛnɛ la, nka ni u ni cɛ bɛ suma ɲɔgɔn ma, a bɛ ye ko dansigilen do musow ka dɔniya sɔrɔli la, ni u ka sekow, dansigilen do u la nɔgɔw sɔrɔli ta fan fɛ, si kuraw sɔrɔli la, dugukolo sɔrɔli la, juruw sɔrɔli la, sɛnɛ ko caranli baaraw la, baarakɛminɛn fitiniw la ani masinman fɛn fitiniw la.

Waati yɛlɛma nɔ ɲɛsigilen malosɛnɛ ko ta fan fɛ :

• Bakuruba la waati yɛlɛma bɛ kɔlɔlɔ juguw lase malosɛnɛ ma. Kɛrɛnkɛrɛnnenya la:

• Dɔ bɛ fara funtenni fagan kan, k’a da o kan funteni ko hakili degunba bɛna ani dɔ bɛ fara kɔgɔji bonya hakɛw kan.

• Funteni fangabonyali bɛ se kana ni sɔrɔ dɔgɔyali ye barisa a bɛ kɛ sabubu ye ka tisan filannanw bali ka den kɛ* ani ka dɔ bɔ kisɛw ɲumanya la.

• Waati yɛlɛman cogoya juguw bɛ ka caya ani u bɛna taa ɲɛ ka juguya.

• Hali ni malo bɛ falen yɔrɔ sumalenw na, ji nsow minnu bɛ bali ka cun ni olu sababu ye kɔgɔji hakɛ yɛlɛli ye, o bɛ malosɛnɛ gɛlɛya kɔkɔjidala yɔrɔw la.

• Waati yɛlɛman nɔba bɛ malow ka banaw ko la ani cɛnnifɛnw ko la. Ji dɛsɛ ko jugu, sanji ko cogoya basigibaliya ani jiko degun min sirilen bɛ o la olu bɛ bana dɔw juguya. Waati yɛlɛma bɛ ka juguya ka taa fɛ cogo min na, mɔgɔ kalanbatigi joolenw ka jateminɛw la, sanji malosɛnɛ yɔrɔw bɛ dɛli ka ja waati juguman minnu sɔrɔ, ko o ɲɔgɔnnanw fana bɛ se ka se jikɔnɔ malosɛnɛ yɔrɔw ma olu minnu bɛ jiko degun kunbɛn.

• Jateminɛkalan dɔw y’a jira ko waati yɛlɛman bɛ se ka dɔ fara binjugu caya kan ani ka dɔ fara malo ani binjuguw ka sinaya kan, ani o cogo la a bɛ malosɛnɛ sɔrɔ ko gɛlɛya kosɛbɛ.

• Malosɛnɛ baarakɛ cogoya kuraw bɛ se ka sɛnɛkɛlaw dɛmɛn k’u yɛrɛ dege waati yɛlɛman cogoya ani ka dɔ bɔ banaw la i n’a fɔ: malosunjabana,ɲɛ nɔ kɔlɔbolama malofurabulu kan, kisɛw tolili bana ani malotizan jali bana.

Kunnafoni lakikaw malosɛnɛ kun kan

1. Dugukolo ɲuman ani dugukolo babɛn koɲuman

• Mara yɔrɔw la binjuguw ka ca marayɔrɔ minnu na (misali la: Siperusi spp, Pasipalimu disitisum, Sinodɔn dakitilɔn, o na ɲɔgɔnw.), aw kɛlen kɔ ka malo tigɛ, o yɔrɔnin bɛ á ye foro ci ni daba disikilaman ye walisa ka binjuguw diliw yɛli tile kɔrɔ. Ni o tɛ se ka kɛ á ye baara kɛ ni arato dɔ walima dabani kurun dɔ ye. [Sɛbɛnni ɲɛmɔgɔya bulon ka kuma: arajo kuma laselaw bɛ se k’o binjugu jaw ɲinin bɔlɔlɔ sira fɛ ani u tɔgɔ ye minnu ye marayɔrɔ la.]
• Dugukolo cili ani a wugubali kɔ, a ye jikunbɛ bɔgɔton dɔw dilan ka foro lamini walisa ka ji mara ani ka binjuguw bali falenli ma. Ni aw tɛ se ka foro ci ani k’a wuguba, a ye baara kɛ ni dabakuru dɔ ye walima bɛgan bɛ daba min sama walisa k’a o baara kelenw kɛ.
• A ye ji do foro la walima a ye cogoya ɲinin ka ji ladon foro la.

Walisa ka faamuyali caman wɛrɛ sɔrɔ, a ye gafe 1,3,6 filɛ.

2. Danisiw, suguyaw ani turuli

Suguya bɛɛ la ɲuman ye suguya ye min bɛ sɛnɛkɛlaw ani sɛnɛfɛn dunbaaw ka magow jaabi, ani a ma kɛ wajibi ye ko a kɛ suguya ye min sɔrɔ ka bon. Nin sababu ninnu bɛna dɛmɛn do suguya ɲɛnatɔmɔli ko la:

• Ji ka kɛ ye (a kɛra sanji ye wo walima a ji maralen),
• dugukolo suguya
• foro bɛ janya hakɛ min na (kɔgɔji hakɛ janya san fɛ)
• malo bɛ sɛnɛ kun minnu na (yala a bɛ sɛnɛ feereli kosɔn wa walima du ka dumuni kosɔn?)
• sɔrɔ min ka kan ka kɛ,
• ka jɔ ka banaw kunbɛn
• ɲumanya dumuni ko ta fan fɛ
• Izini ko sɔrɔ ta fan fɛ, ani
• ɲumanya feereli ko ta fan fɛ.

 

Ni aw ye suguya dɔ ɲɛnatɔmɔ, á ye waati ko fana sɛgɛsɛgɛ o suguya mago bɛ waati min na walisa a ka yiriwa, sunw janya hakɛ ani kisɛw ɲumanya cogo.

A ye baara kɛ ni si ɲumanw ye, aw kana baara kɛ ni siw ye minnu cɛnnen do fɛnɲɛnamaniw

ani nɔgɔfɛnw fɛ (binjugu kisɛw, bɛlɛkisɛw, faraw o na ɲɔgɔnaw.). Kɛmɛnkɛmɛnsigi la siw ka kan ka tɛmɛn 80% kan si ɲuman ko ta fan fɛ. Ni aw tɛ siw ka ɲumanaya dɔ ka se nɔ dɔ ma, á ye siw sifilɛli dɔ kɛ aw kɛtɔ ka ji kɛ u la. Kisɛ minnu bɛ fogo san fɛ, a ye olu fili.

Siɲɛw

Malo bɛ se ka dan foro kɔnɔ kun kelen ye, walima k’a turu. Dani kɛra foro min kɔnɔ kun kelen ye, siw bɛ turu kun kelen ye foro la. Turuli ta fan fɛ, malosiɲɛw bɛ labɛn fɔlɔ, siɲɛ labɛn yɔrɔ dɔ la sanni u ka turu foro la.

• Siɲɛ labɛn yɔrɔ jitan na: Á ye ji bɔ a ka tuma bɛ walisa palansi sumalen ka to, nka á ye aw kɔlɔsi ji digɛniw kana labɛn. A ye ji labɔli cogoya ɲuman labɛn walisa dugukolo kana fa ji la.
• Siɲɛ labɛn yɔrɔ jiman na: Á ye dugukolo nɔgɔman dɔ ɲɛnatɔmɔ, jibɔli sira ɲuman bɛ min na ni a munmɛn bɛ tile yelen kɔrɔ. Ji caman min bɛ palansi kɔnɔ a ye olu labɔ. A ye angɛrɛ nɔgɔ NPK 15-15-15 malo fara ta walima malo bu ta kɛ a la, nɔgɔ miiriya la walisa ka malo siɲɛ ɲumanw sɔrɔ. A ye kɔnɔw gɛn ni sirafɛnw ye walima ni manabɛlɛ ye walisa k’u bali u kana cɛnni kɛ falenni tuma.

Walisa ka kunnafonni caman sɔrɔ, a ye gafe 1, 4, 6 filɛ.

Sɛnɛ kɛ cogoyaw

Turuli ani dani kunkelen:

• Turuli: dani tile 14 ka se 21 ma a ye turuli kɛ aw kɛtɔ la malosiɲɛ fila ka se sama ma turu turuli digɛn bɛɛ kelen kelen kɔnɔ. Turuli digɛn ka kan ka janya ɲɔgɔn na ka daminɛ santimɛtɛrɛ 20 na ka se santimɛtɛrɛ 30. A ye siw turu ka dunya ka daminɛ santimɛtɛrɛ 3 ka se 4 ma.
• Dani kun kenle: Á ye foro tila tila ka kɛ mɛtɛrɛ 50 x 100 kɔnɔ ani aw ka o bɔgɔton siraw labɛn. A ye danni kɛ aw kɛtɔ ka santimɛtɛrɛ 20cm furancɛ do siraw ni ɲɔgɔn ani bonya hakɛ ka daminɛ 15 ka se 20 ma turuli digɛn minnu sen na jurusiraw kan.

A ye baara kɛ ni bifagalan furaw ye walisa ka binjuguw situnun. Ni aw ma se k’o kɛ, a ye ji hakɛ dɔ lamara foro kɔnɔ k’a daminɛ santimɛrɛ fila ka se duru ma foro kɔnɔ walisa ka dansigi binjuguw bɔli la ani ka dɔ bɔ binjugu la. Ni ji ka ca kosɛbɛ, ji bɛ se ka walakanta foro turuli tuma la fo ka taa se tuma ma fɛnw b’a daminɛ k’u kun bɔ ani ka dugukolo fan bɛɛ datugu.

Yɔrɔw lafali

• A ye yɔrɔ lankolow lafa ni malosiɲɛw ye tile 7 ka se 8 ma turuli kɛlen kɔ aw kɛtɔ ka baara kɛ ni siɲɛ labɛnyɔrɔ siɲɛ tɔ ye.

Walisa ka kunnafonni caman sɔrɔ, a ye gafe 1, 4 filɛ.

Ka nɔgɔ kɛ dugukolo la

A ye fɔsifɔri ani pasaziyɔmu kɛ foro la dɔgɔkun kelen sanni turuli cɛ. A ye angɛrɛw do dugukolo kɔnɔ kosɛbɛ. Dɔgɔkun saba ka se duuru ma turuli kɔ, a ye ure do ka dunya kosɛbɛ (mɛtɛrɛ 2 ka se 3 ma).

Ni o tɛ a ye baara kɛ ni farafin nɔgɔ ye i n’a fɔ nɔgɔfin, nɔgɔ ɲagaminen walima sɛnɛfɛnw ɲamanw.

Walisa ka kunnafonni caman sɔrɔ, a ye gafe 1, 3, 4 filɛ.

Binjuguw

• San o san a ye foro bin bɔn ni bolo ye tile 14 ka se 20 ma turuli kɔ. O kɔ a ye bin bɔn kɛ kura ye ni bolo ye tile 30 ka se 40 ma turuli kɔ.
• A ye foro kɔlɔsi tuma bɛɛ walisa k’a siɲɛ ani ka bin juguw cɛn olu min bɛ sɔrɔ a la.

Walisa ka kunnafonni caman sɔrɔ, a ye gafe 1, 3, 4, 5, 7 filɛ.

Cɛnnifɛnw ani banaw kɛlɛli

• A ye siranfɛnw jɔ ka furancɛ do u ni ɲɔgɔn cɛ foro kɔnɔ walisa ka kɔnɔw gɛn.
• A ye dani kɛ aw sigiɲɔgɔn forow ka danni kɛ tuma la (walima dɔgɔkun fila furancɛ la) walisa ka dɔ bɔ fɛnɲɛnamaniw, banaw, kɔnɔw ani totow ka cɛnni nɔw la bɛɛ kelen kelen ka forow la.

Walisa ka kunnafonni caman sɔrɔ, a ye gafe 1, 5, 6, 7 filɛ.

Tigɛli/Kanni

• Malo bɛ labɛn tigɛli kaṃa tuma min na ni kisɛw sinsinna ani ka kɛ ɲɛ nɛrɛmugulaman ye walima kɔlɔbolaman ye (tile 30 ka se 45 ma feere kɛlen kɔ).
• A ye tizanw tigɛ ni wɔlɔsɔ ye santimɛtɛrɛ 10 ka se 15 ka gɛrɛ malo tizan la san fɛ.
• A ye malo kalaw fara ɲɔgɔn kan ka jɔ walisa k’u lajɛ sanni malo gosili cɛ.

Walisa ka kunnafonni caman sɔrɔ, a ye gafe 1, 3, 4, 5, 6 filɛ.

Gosili

• Tuma min ni aw tilala malo tigɛli ani kalaw jali la, a ye malo gosi o yɔrɔnni bɛ walisa ka dɔ bɔ malo cɛn ta la.
• Aw kana malo gosi dugukolo jalan kan walisa cɛncɛn, bɛlɛkisɛniw ani fɛn cenna wɛrɛw kana kɛ malokisɛw la.
• A ye malo gosi kosɛbɛ walisa k’aw kisi kisɛw wɔrɔli ma.

Walisa ka kunnafonni caman sɔrɔ, a ye gafe 3,4,6, filɛ.

Fiyɛli

• Ka malo fiyɛ walisa ka fara ani kisɛ lankolow fara ka bɔ kisɛ mɔnenw labɛnnen koɲumanw la.
• Fɛn ncenna minnu do la malo la (misali la: binjugu kisɛw, nɔgɔw ani kala) malo padi la.

• Fiyɛli fɛɛrɛ kofɔlenw:
  • Ka kisɛw don fiyɛli kɛ sɛki kɔnɔ
  • Ka sɛki walima dɛbɛn dɔ bila fiyɛli kɛ tɛmɛ duguma
  • Ka fiyɛli kɛ sɛki ɲɛsin fiɲɛ yanfan
  • Ka kisɛw don dɔni dɔni ka se mɛtɛrɛ kelen janyan hakɛ ma
  • K’a to fiɲɛ ka kisɛ fɛgɛmaniw ani kisɛ girimanw bɔ ɲongɔnna
  • Ka kisɛ ginrimanw dɔrɔw mara
  • Ka sekin o fiyɛli baara kan ni a mago bɛ ye
  • Ka baara kɛ ni fiyɛ fiyɛla munumunu ta dɔ ye walima fiyɛ ci la dɔ ni o y’a sɔrɔ fiyɛ tɛ ka bɔ kosɛbɛ.

Walisa ka kunnafonni caman sɔrɔ, a ye gafe 1, 4, 6, filɛ.

Jali

• A ye malo padi ja fo k’a ji dɔgɔya (kɛmɛnkɛmɛn sigi la 13% ka se 14% ma) bambe palansi kelen kan, aw ka aw janto ka to ka yɛlɛman yɛlɛman waati ani waati. Ni sumaya jateminɛnan tɛ sɛnɛkɛlaw bolo, u bɛ malo dɛrɛ ni u ɲiw ye ka filɛ. Kisɛ minnu jara olu cili ka gɛlɛn kosɛbɛ.
• A ye a ja dɔnni dɔnni tiel kɔrɔ tile 2 ka se 3 ma walisa k’a to kisɛw kana ci à wɔrɔli sen fɛ izini la.
• Aw kana malo ja dugukolo jalan kan sira da la sabu o bɛ se ka to bɛlɛkisɛw ani fɛn wɛrɛw ka ɲagamin a la.

Walisa ka malo tilekɔrɔ jali yiriwa:

1. A ye kisɛ ton hakɛ dɔgɔmi dɔ yɛli, a cogo ɲuman ye hakɛ yɛlilen ton janya hakɛ ka kɛ santimɛtɛrɛ 2 ka se 3 ma. Ni tonw giriya ma bon kosɛbɛ, kisɛw bɛ se ka ja joona, o b’a to dɔ ka bɔ kisɛ karikakilen hakɛ la. Ni tonw ka bon kosɛbɛ, kisɛ minnu bɛ duguma olu bɛ ja kosɛbɛ ka tɛmɛn sanfɛ kisɛw kan. Aw kɛlen kɔ ɲagamini kɛ, sumaya min tun bɛ o bɛ sama kura ye. O bɛna ni kisɛw karikarili ye.
2. Sanga 30 o sanga 30, a ye kisɛw yɛlɛman yɛlɛman. Tuma min ni a ka ɲi, ka kisɛw yɛlɛman yɛlɛman o ye ko la nafamanba ye min ka kan ka kɛ walisa ka kisɛ ɲuman mara. Ni kisɛw ji hakɛ tɛ kelen ye o b’a to kisɛ dɔw ka sumaya sɔrɔ tun ani kisɛ jalenbaw bɛ karikari.
3. Tile farimanbaw sen fɛ, kisɛ ka funtenni hakɛ bɛ se ka tɛmɛn 50 walima 60oC kan. O ta fan fɛ midi waati a ye kisɛw datugu walisa u kana kalaya ka dama tɛmɛn.
4. A ye kisɛw datugu joona ni sanji y’a daminɛ ka to ka na. Kisɛw sumaya kokura bɛna ni karilibaw ye ani karikarili ba fana izinina baara tuma la.
5. A ye aw janto walisa kisɛw ni fɛn wɛrɛ kana ɲaamin ɲɔgɔnna ani a ye kisɛw kɔlɔsi bɛganw ma.

Walisa ka kunnafonni caman sɔrɔ, a ye gafe 1, 3, 6, filɛ.

11. Izinina baara ani marali

• Malo izinina baara b’a to kisɛw ka fara ka bɔ foroko walima fara la ani ka kisɛw fara ka bɔ bu la.
• Foroba cogo, malo min ka kan ka dun o ka kan ka mara a tigɛ cogo la ka sɔrɔ a ma labaara izini fɛ, sabu foroko/fara bɛ a lakana fɛnɲɛnmaniw ma ani k’a to malo ɲumaya kana cɛn.
• A ye malo mara:
  • cafu bɔrɛ kɔnɔ walima bɔrɛ manajurulaman dɛbɛlenw Kilo 40 ka se 80kg ma,
  • ka ton ɲɔgɔn kan (malo foro la walima sani ni feere marali kɛ yɔrɔw la), walima
  • Minanw kɔnɔ minnu datugulen do kɔli-kɔli.
• Malo min saniyara k’a nɔgɔ bɔ a la ka ɲɛ, a ye o dɔrɔmu mara. Malo min bilalen do marali kɛ yɔrɔw la, a ye o kɔlɔsi dɔgɔkun o dɔkɔkun walisa aw ka jɛya a la ko fɛnɲɛnamani foyi ma dun a la (misalinla: fɛnɲɛnamaniw ani cɛnni fɛnw).
• A ye jɛya a la ko fiɲɛ min bɛ se malo ma a mara yɔrɔ la k’o bɛ wasa kɛ walisa sumaya hakɛ ani funteni hakɛ ka damakɛɲɛ.

Walisa ka kunnafonni caman sɔrɔ, a ye gafe 1, 3, 4, filɛ.