Furakɛli/baara kɛtaw nafa kɔnɔmaya ani jiginni kɔnɔ

Kɛnɛya

Notes to broadcasters

Kunnafoni ka ɲɛsin arajo laselikɛcɛ.muso ma

Kɔnɔmaya ani jiginni ye waati gɛlɛnba ye muso ani den ka ɲɛnamaya kɔnɔ. Dɔgɔtɔrɔ ka kɔlɔsili ɲuman ɲininnen don kɔnɔmaya ani jiginni basigilen na, ba ni den ka hɛrɛ kama. U ladoncogo ɲuman b’a to gɛlɛya minnu bɛ se ka sɔrɔ a kɔnɔna na, olu ka se ka furakɛ, ka balocogo ɲuman laadilikanw di ani ka ba labɛn jiginni kama. Ka fara o kan, fura ɲuman bɛ se ka ba ani densaya faratiw dɔgɔya ani ka ka kɛ sababu ye ka denyɛrɛnin yiriwa koɲuman. O la, a ɲuman ye muso bɛɛ ka se ka kɛnɛyafura ɲumanw lasɔrɔ kɔnɔmaya ani jiginni kuntaala kɔnɔ.

Nin masalabolo in sinsinnen don ɲininkaliw kan, minnu kɛra Buwɔ Kɔnɛ ani Jɛnɛbu Sangare fɛ Kɛnɛdugu Arajo la an ka baarabolodalen Laadili Bulon na. Baarabolodalen daminɛ lasera Bamanankan na san 2024 feburuyekalo la, i n’a fɔ poroze HƐRƐ kɔnɔko dɔ Mali musow ka hɛrɛ kama, min laɲinin ye ka yɛlɛma ɲuman don musow ni musomanninw dabolo la kafoɲɔgɔnya ni bange kɛnɛya nasira la ani ka dɔ fara ɲangata minnu bɛ ta ka suguya sɛgɛrɛ, o kunbɛnni an’a jaabi fanga kan Sikaso, Segu, Moti ani Bamakɔ faaba kɔnɔ Mali la.

Walasa ka se ka nin masalabolo in labɛn i ka arajo la, i bɛ se ka komaɲagannaw kanw labaara walima baara kɛbaaw, minnu bɛna mɔgɔ ɲininkalenw jɔyɔrɔw fa ani ka ko cogoya mabɛn ni i ka sigida cogoya ye. N’i y’o taabolo in sugandi, i jilaja k’i lamɛnbaaw ladɔnniya kabini jɛmukan daminɛ na, ko kanw ye komaɲagannacɛ.musow  mankanw ye, ani ko mɔgɔ ɲininkalenw yɛrɛ mankanw tɛ, a sababu bɔra minnu na.

I bɛ se fana ka masalabolo in labaara, i n’a fɔ baju jɛmukanw labɛnni na, k’a ɲinin ka yɛlɛma ɲuman don dɔnniyaw ni kow kɛcogow la, minnu bɛ tali kɛ bangeliko la i ka mara kɔnɔ. I ka kɛnɛya tigilamɔgɔw ɲininka, sazifamuw ani jiginni ɲɛ n’a kɔ kow dɔnbaa ŋanaw.

I k’o kumaɲɔgɔnyaw kɔnɔna na, i bɛ se ka nin ɲininkali ninnu kɛ :

  • Ko kɛta ɲumanw ye jumɛnw ye walasa ka se ka jiginni basigilen ani kɔlɔsilen ɲuman kɛ ?
  • Laɲinin kuntaala janw ye jumɛnw ye walasa ka se ka yɛlɛma ɲuman don furakɛli/baara kɛtaw cogoya la kɔnɔmaya ani jiginn waati kuntaala kɔnɔ ?
  • I bɛ se ka se wasa sɔrɔlenw misaliw walima jaabi ɲuman sɔrɔlenw jiginna na, o dɔw fɔ ?
  • Cɛsiri jumɛnw kɛra walasa ka se ka jigi sigi kɛ ko, ko kɛtaw bɛ tɛmɛn ni yɛlɛmani ani ka denbabatigi kuraw nafa ?Arajola baronin in dɔnkili, a dantigɛli kumaw an’a kuncɛli kumaw kuntaala : sanga 15

Script

BUWƆ KƆNƐ :
Aw bisimila an ka arajo baarabolodalen kɔnɔ. Ne ye Buwɔ Kɔnɛ ye, ani n dɛmɛnbaa ye Jɛnɛbu Sangare ye. An kumana dɔgɔkun tɛmɛnnen in, ni muso dɔ ye, min delila ka jigin so, k’a sɔrɔ a ma furakɛli ɲumanw sɔrɔ.

Kumaɲɔgɔnya kɛra Lafiyabugu kin kɔnɔ. O ni Sanubugu 2 ni Mankuranin 2 bɛ dan bɔ kɔrɔn fɛ, Hamudalayi b’a ni kɛɲɛka cɛ ani Lafiyabugu-Kɔkɔ b’a ni worodugu cɛ. An ka jɛ ka nin seereya in lamɛn. Nafa b’a la ka da masalakun cogoya kan, sabula sigimajɔko don, kumakɛla y’a ɲinin a bugunnatigɛ ka to gundo la.

SFX: Ɲɛnajɛ mankan

MUSO :
Ne ye n ka kɔnɔmaya kɛ n ma gɛlɛya sɔrɔ, wa n tun ka kɛnɛ n ni na. Nka kabini ne ka tin ye wulili daminɛ, n y’a ŋaniya ka jigin so. Gɛlɛya de kun bɔra o senfɛ o sojiginni kɔnɔ, sabula mɔgɔ tun tɛ ka n kɔlɔsi, kuma tɛ furakɛliko ɲuman ma. Basibɔnba ye ne sɔrɔ, min dɛsɛra ka jɔ, hali jiginni kɔfɛ. Dimi tun bɛ n kan, ne y’o lakali n cɛ ye, o sɔrɔla k’a teriw ladɔnniya o la. Olu y’an laadi, ko an ka sin ka taa kɛnɛyaso la.

Nka sanni an bɛ taa kɛnɛyaso la, n tun b’a la ka farafinfuraw ta, kasɔrɔ gɛlɛya sun tun ye ko wɛrɛ ye. A laban na, n y’a faamuya ko taamasiyɛn minnu bɛ n na, olu ye sojiginni kɔlɔlɔw ye k’a sɔrɔ dɛmɛnbaa t’i la.

Dɔgɔtɔrɔw ye fura minnu sɛbɛn ne kun, olu sera ka n lafiya kosɛbɛ, bi kɔni, n ka kɛnɛ kosɛbɛ, wa baasima fosi tɛ den fana na. A ka di n ye k’a fɔ muso tɔw ye, minnu bɛ nin cogoya la, u k’a dɔn ko kɛnɛyasow bɛ an ka sigidaw la, minnu bɛ se k’u senkɔrɔmadon koɲuman nin gɛlɛya suguyaw la.

Ne ye mɔgɔ caman ka dɛmɛn sɔrɔ ; kɛrɛnkɛrɛnnenya la, n yɛrɛ furucɛ ani n ba. Ne ma kɛ dɛnkɛrɛfɛ ye an ka denbaya kɔnɔ, sango an ka sigida la, sabula, hali ni ne

ma sin ka ko cogoya dɔn, ne lamini na mɔgɔ tɔw ye faamuyali kɛ.

Furucɛw jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ kɔnɔmaya ani jiginni kɔnɔ. U ka kan ka musow dɛmɛn lajɛliw waati la, k’u ladon ani ka to u kɛrɛfɛ, hali ni jiginni waati tɛ.

Mɔgɔ man kan ka jigin so, kuma tɛ ka farafinfuraw dɔrɔn ta. A ɲuman ye ka taa kɛnɛyaso dɔ la, walasa ka se ka furakɛli ɲuman sɔrɔ.

CILI

BUWƆ KƆNƐ :
Hakililajigin na, nin kumaɲɔgɔnya in kɛra Lafiyabugu ; nka, i n’a fɔ a fɔra cogo min a daminɛ na, kumakɛla y’a ŋaniya a bugunnatigɛ ka to gundo la. A jiginna so k’a sɔrɔ a ma furakɛli ɲuman dɛmɛnbaa sɔrɔ, o de kɛra a ka gɛlɛyaw daminɛyɔrɔ ye. Kabini a sera kɛnɛyaso la, furaw sɛbɛnna a kun, minnu sera k’a ka dimi furakɛ. A da sera furucɛw nafa an’u ka dɛmɛn ma jiginni kɔnɔ. An b’a fo a ka seereya la, a nafa bɛ sɔn ka bonya kosɛbɛ mɔgɔ wɛrɛw bolo. An b’a ɲinin an lamɛnbaaw fɛ, u k’u labɛn, sabula an bɛna ɲɔgɔn sɔrɔ sɔɔnin lafiɲɛbɔ kɔfɛ n’an ka sigida ɲɛnajɛ dɔ ye.

ƝƐNAJƐ

BUWƆ KƆNƐ :
Madamu, i ni ɲɔgɔn tuma, an b’a ɲinin i fɛ, i k’i yɛrɛ kofɔ ?

MADAMU WATARA :
I fana ni ɲɔgɔn tuma, n bɛ Arajo Kɛnɛ lamɛnbaacɛ.musow fana fo. Ne ye Madamu Watara Ajara Sidibe ye, sazifamu Sikaso kɛnɛyasoba la.

BUWƆ KƆNƐ :
I bisimila. Furakɛli/baara kɛtaw ye mun ye jiginniko la ?

MADAMU WATARA:
Jiginni waati la, furakɛliw kunba ye den n’a tonso ka se ka bɔ wolonugu kɔnɔ ni tin sera, n’o ye ka den bange. A bɛ dabɔ ka tindimintɔ dɛmɛn, min b’a to jiginni bɛ se ka tɛmɛn cogoya ɲuman na ba ni den fila bɛɛ ma.

Tin ani jiginni kɔlɔsili kɔnɔ, janto ka kan ka kɛ kosɛbɛ kɔnɔbara faratimaw na (bana bɛ minnu kɔrɔ walima tin gɛlɛn).

 

 

«paritogaramu ye baarakɛminɛn ye, min ka kan ka labaara kɔlɔsili ani bɛnkanw tali la jiginni kuntaala mumɛ kɔnɔ.

Jiginni bɛɛ ka kan ka kɛ kɛnɛyaso dɔ la mɔgɔ faamuyalenba bolo.

JƐNƐBU SANGARE:
Furakɛli/baara kɛta suguya jumɛnw de bɛ kɛ jiginni kɔnɔ ?

MDAMU WUATARA:
Baara kɛtaw jiginni kɔnɔ, olu ye ba ni den farali ye ka bɔ ɲɔgɔn na, o kɔnɔkow kunbɛnni ani tin taacogo jateminɛni, ni paritogaramu ye, den labɔli, jiginni dakun sabanan tɔpɔtɔli, jiginni gɛlɛyaw sidɔnni ani u ladonni, ka fara latɛmɛnni kan kɛnɛyasoba wɛrɛ la, ni tin ka gɛlɛn kojugu, ka tɛmɛn kɛnɛyaso fɔlɔ seko kan.

Muso ani denbaya caman na, tin ani jiginni ye waati gɛlɛnba ye ; nisɔndiya ani kɔnkoma waati don, nka siga ani jɔrɛ waati fana don.

Den bangeli ye yɛlɛmani dɔ ye muso ka ɲɛnamaya kɔnɔ. Muso tɛ ɲinɛ a den tin an’a jiginni kɔ fiyewu. Ani fana, a ye senkɔrɔmadonni minnu sɔrɔ a masurunnamɔgɔw fɛ o waati kɔnɔ, olu nafa ka bon a ma kosɛbɛ. Bakurubafɔ la, furakɛli minnu sɔrɔla musow fɛ k’u to tin kan ani jiginni kɔnɔ, olu laɲinin ye ka faamuyali ɲuman di u n’u ka denbayaw ma ka ba ni den ka kɛnɛya sabati, ka gɛlɛyaw bali ani ka fura sɔrɔ ko goninw na.

BUWƆ KƆNƐ :
Jiginni kɛnɛyasow la, o nafa ye jumɛnw ye ?

MADAMU WATARA :
A nafa ka ca. A bɛ dabɔ ka ba ni denyɛrɛninsaya hakɛ dɔgɔya, ani ka tin ani jiginni taamasiyɛnw cogoyaw faamuya koɲuman, ka fara u gɛlɛyaw kan. O fana b’a to caman ka se ka bɔ jiginni gɛlɛyaw la, i n’a fɔ a b’a to musoyaminɛnw kana kɔn ka fara, jibɔnbaw kɔnɔna na ani kɔnɔdimi juguw. Ka fara o kan, a b’a to ba ni denyɛrɛnin ka kɛnɛya ka se ka sabati, ani denyɛrɛnin ka se ka furakɛli ɲumanw sɔrɔ ani ka mɔ koɲuman k’a sababu kɛ sɛgɛsɛgɛli kɛtaw ye sangaw kɔnɔ ka da jiginni kan.

JƐNƐBU SANGARE:
Jiginni so, o kɔlɔlɔw ye jumɛnw ye ?

MADAMU WATARA :
Jiginni so ni kɛnɛyaso tɛ, o kɔlɔlɔw ka ca, u ka jugu. A bɛ se ka caman fara ba ani denyɛrɛninsaya hakɛ kan, ka den banabaatɔw bangeli caya, ani ka gɛlɛyaw don jiginni na ; i n’a fɔ basibɔnba, musokɔnɔma jolisiraw tɔnko jugu ani hakiliɲagamiw. Ka fara o kan, a bɛ se ka laban sezariyɛni (kɔnɔfarajiginni) na, o min bɛ se ka siga don muso ka denko tɔ la.

BUWƆ KƆNƐ
:
An sigidaw la, ko dɔ bɛ yen, min bɛ mɔgɔ gan i kamana na : sazifamu caman bɛ musokɔnɔmaw lajigin so. O waleya in kɔlɔlɔw bɛ se ka kɛ jumɛnw ye ?

MADAMU WATARA :
Awɔ, o ye tiɲɛ ye, nka a man kan ka kɛ, n’o tɛ, sazifamu dɔw bɛ o waleya jugu in kɛ, wa a kɔlɔlɔ ka jugu ba ani denyɛrɛnin fila bɛɛ kan. Ka da dɔgɔtɔrɔko taacogo kan, o waleya in man kan ; sabula sazifamu kelen man kan cogo si la, ka musokɔnɔma lajigin. Kɛnɛyasow la, jiginniw waati la, dɔgɔtɔrɔ faamuyalenba hakɛ ka kan k’a ta mɔgɔ 2 ka ka se 3 ma. Ni gɛlɛya kɛra, u bɛ jɛ k’u fangaw fara ɲɔgɔn kan. Kasɔrɔ ni sazifamu kelen dɔrɔn de bɛ ka jiginni kɛ so, gɛlɛya sugu dɔ mana bɔ a kɔnɔ, o latɛmɛncogo bɛ se k’a bolo kɛɲɛ. O bɛ se ka na ni farati ye ka ɲɛsin ba ni den ka ɲɛnamaya ma, fo ka se a nimisakow ma.

BUWƆ KƆNƐ
:
Walasa ka se ka jiginni dabila so, fura jumɛnw b’o la ?

MADAMU WATARA :
A ɲuman ye ka kumaɲɔgɔnya ɲɛtaa sabati yɛlɛma ɲuman donni siratigɛ la jogow la denbayaw kɔnɔ, sigidaw la ani kɛnɛyasow yɛrɛ la, sabula yɛlɛmani fɛn o fɛn, a bɛɛ ye dɔɔnin-dɔɔnin ye. Baara kɛta minnu ka kan ka sigi senkan olu filɛ…ka kunnafonidi ani lafaamuyali kɛ ni baronin labɛnnenw ye kɛnɛyasow la. Dɔgɔtɔrɔ faamuyalenw ka sɔrɔ bolo kɔrɔ, ni faamuyaba tɛ minnu na ka dɔ fara olu ka dɔnniyaw kan, o de nafa ka bon kosɛbɛ. Ka dɛmɛn don musokɔnɔma na a ka kɔnɔmaya kɔnɔ, jiginni kɔnɔ an’a kɔfɛ. Ka kɛnɛyaso lasɔrɔli nɔgɔya ni Meriw ka jɛɲɔgɔnya ye.

Sigidaw la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la Meriw, olu ka kan k’u jɔ u jɔyɔrɔ la tindimintɔw latɛmɛnniko la an’u taali la «fu la» walima da nɔgɔn na, n’a ko tɛna ɲɛ o kɔ.

JƐNƐBU SANGARE:
Furucɛw jɔyɔrɔ ka kan ka kɛ jumɛn ye u muso senkɔrɔmadonko la jiginni waati la ?

MADAMU WATARA :
Kɔrɔlen, a tun bɛ furucɛw ɲɛna k’u ka ko tɛ jiginni na. A kɛra kunnadiya ye, u y’a faamuya bi, ko jaa, bɛɛ n’a jɔyɔrɔ don a ko la

Jiginni waati la, muso hakili ka kan ka sigi kosɛbɛ. A ɲuman a ka da a la, k’a furucɛ b’a kɔrɔ, ani k’a dɔn k’o jan b’a la, o bɛ ka hamu n’a ye ; o yɔrɔ nafa ka bon kosɛbɛ.

BUWƆ KƆNƐ :
Furucɛ somɔgɔw jɔyɔrɔ ka kan ka kɛ jumɛn ye, walasa ka jiginni nɔgɔya muso ma kɛnɛyaso la ?

MADAMU WATARA
: Furucɛ somɔgɔw jɔyɔrɔ ka kan ka kɛ muso senkɔrɔmadonni ye kɔnɔmaya kuntaala kɔnɔ, fo ka jiginni kɛ. A ɲuman ye u kana dusukasikow ta k’a sɛgɛrɛ tuguni ka fara kɔnɔmaya degunw kan, ni kɛlɛ misɛnninw ni sɔsɔliba nafantanw ye jiginni kɔfɛ. U ka kan k’u sinsin senkɔrɔmadonni ani ladonni kan, ba ni denyɛrɛnin ni minnu ka kan.

BUWƆ KƆNƐ :
Mɔgɔ min ka kan ka da tindimintɔ kan, o sugandili nafa ka bon. E yɛrɛ fɛ, jogo jumɛnw de ka kan ka sɔrɔ o tigilamɔgɔ la, min bɛ da musokɔnɔma kan, k’a dandan ?

MADAMU WATARA
: Ne b’a fɔ mɔgɔw ye, minnu tulo kɛ n kan na sisan, ko dandannikɛla ka kan ka kɛ mɔgɔ ye, musokɔnɔma dalen don min na kosɛbɛ.

BUWƆ KƆNƐ
: Mɔgɔkɔrɔba, i n’a fɔ an b’a kɔlɔsi cogo min na, walima denmisɛnnamɔgɔ ?

MADAMU WATARA
: Si hakɛko t’a la, a ka sɔrɔ musokɔnɔma yɛrɛ dannamɔgɔ don, o de kanunen don, gɛlɛya t’o la.

BUWƆ KƆNƐ
: An ye an lamɛnbaa dɔ ka ɲininkali sɔrɔ min bɛ tali kɛ danfara la, jiginni ani sezariyɛni cɛ. I bɛ se ka ɲɛfɔli k’an ye o la ?

MADAMU WATARA
: Nin ye ɲininkali nafamaba ye ne hakili la. Jigincogo ye suguya fila ye : jiginyɛrɛma n’o y’a ɲuman ye, ani sezariyɛni n’o ye kɔnɔfarajiginni ye. Jiginyɛrɛma ye jigincogo ɲuman ye ; den ka bɔ musoya fɛ, kasɔrɔ sezariyɛni na, dɔgɔtɔrɔw bɛ barakɔrɔlan ani wolonugu fara, ka den labɔ o wo fɛ. Sezariyɛni ye wajibi ye ni tin sɛbɛkɔrɔ gɛlɛyara, ko jiginni tɛna se ka kɛ fiyewu musoya fɛ, ko farati b’o la ; i n’a fɔ ni den dacogo man ɲi walima ni kunnafoni ɲuman tɛ denko in na. Sɛgɛsɛgɛliw kɛbaliya ka kɔn jiginni ɲɛ,

o t’a jira ko jiginni ka kan ka kɛ ni sezariyɛni ye. Hali ni ko dɔw tɛna ɲɛ ni sezariyɛni tɛ, laɲinin kɔni ye ba ni den ka basigi ye.

JƐNƐBU SANGARE:
I ni ce kosɛbɛ, Madamu Watara Ajara Sidibe, i sendonni na an ka bi baarabolodalen na. An ye faamuyaliba sɔrɔ furakɛli/baara kɛtaw kan jiginni kɔnɔ, labɛn sabatiko ɲuman nafa ani ka sugandili ɲumanw dajira sini denbatigi kuraw la. I ka dɔnniya a ko la, o sera k’a to an ka se ka faamuyali kɛ kosɛbɛ, jiginni basigilen hakililatigɛ kɔnɔ, o bɛ se ka sɔrɔ cogo min na. An dalen b’a la fana, ko an lamɛnbaacɛ.musow yɛrɛ ye faamuyako ɲuman sɔrɔ ani u senkɔrɔma donna.

I ni ce halibi ka waati bila an ye ani i ka laadilikan ɲumanw na.

 

Acknowledgements

 Kunnafoni sun :

Ɲininkaliw : Madamu Watara Ajara Sidibe, sazifamu, san 2024 feburuyekalo

Kumaɲɔgɔn gundo la, ka bɔ Lafiabugu, san 2024 feburuyekalo

 

Nin kunnafoni kura in labεnna k’a sababu kε hakilila « Hεrε » — Mali musow ka hεrε ka yεlεma ɲuman don musow ni musomanninw dabolo la kafoɲɔgɔnya ni bange kεnεya siratigε la, ani ka dɔ fara kunbεnni ani jaabi sɔrɔli la ɲangatawalew la ka ɲεsin suguya ma Sikaso, Segu, Moti maraw ani Bamakɔ faaba kɔnɔ Mali la. Poroze waleyara ni Hεrε – MSI Mali ka jεɲɔgɔnya,ni diɲε wula kɔnɔ arajo (RRI) ani « Women in Law and Development in Africa » (WiLDAF) ka jεɲɔgɔnya ye, ni Kanada diɲε makow ka wariladεmεn ye.