Ɲɛfɔli sɛbɛn: Kafoɲɔgɔnya banaw

Script

Munna ni kuma kun in nafan ka bon lamɛnbaaw ma?

• Kafoɲɔgɔnyabanaw bɛ se jamanaden fanba ma.
• Kafoɲɔgɔnya banaw dɔw i na fɔ cɛya ani musoya jolimisɛnni ani danna bɛ se ka VIH (sida banakisɛ) sɔrɔli teliya fɔ ka tɛmɛ seɲɛ saba kan.
• Kafoɲɔgɔnyabanaw ina fɔ damajalan ani kilamudiyasi olu ye musoya kɔnɔ denso kɔnɔ kurukuru ani densɔrɔbaliaya sababu ye.
• Kafoɲɔgɔnyabanaw la caman bɛ se ka kɛnɛya n’u furakɛra a waati la, ani tuma caman na o bɛ kɛ ka sɔrɔ u ma nɔ juguw bila. Nka ni fura ma kɛ a waati o bɛ se ka na ni gɛlɛya ba ye fɔ ka se a yɛlɛmani ma denɲɛni kura fɛ, konaya (densɔrɔbaliya) ani bon (kansɛri).
• Kafoɲɔgɔnyabana dɔ yɛlɛmani ka bɔ ba fɛ ka se den ma o bɛ se kan na ni saya dɔ ye jigini tuma la, den* kɔsɛgili, den fagandɔgɔyali a bange tuma la, kɔnɔbara sebali jigili ani fiɲɛw biliali den na ka to kɔnɔbarala.
• Kɛrɛnkɛrɛnnenya la funɛkɛniw ani suguruniw (minnu si bɛ san 15 ka se 19 ma) olu de ka VIH ani Kafoɲɔgɔnyabanaw sɔrɔli ka ca ka sababu kɛ u caman bɛ kafoɲɔgɔnya waleya, u bɛ jɛɲɔgɔnw falen falen ani u ka dɔniya ka dɔgɔ kafoɲɔgɔnyabanaw ko ta fan fɛ.
• Kafoɲɔgɔnya kɔlɔlɔ juguw kosɔn, a ka kan ka kunafoni lakikaw di walisa ka mɔgɔw dɛmɛ u ka u yɛrɛw lakana.

 

Jate nafamanw dɔw

• Ka kɛɲɛ ni diɲɛ kɛnɛya ko kelenyatɔn ba (OMS) ka jatew ye don o don mɔgɔ miliyɔn ni kɔ de bɛ Kafoɲɔgɔnyabana dɔ sɔrɔ.
• San 2017, mɔgɔ miliyɔn 36, 9 tun bɛ ɲɛnamaya ni VIH (sida banakisɛ) ye diɲɛ kɔnɔ.
• A bɛ bisiki ko san o san mɔgɔ miliyɔn 357 bɛ Kafoɲɔgɔnyabanaw ninnu la kelen dɔ sɔrɔ : Kilamudiyasi (mɔgɔ miliyɔn 131), damajalan (mɔgɔ miliyɔn 78), dana (mɔgɔ miliyɔn 5,6), ani tirikomanazi (cɛya ani musoya sugunɛ timisiraw ka bana) (mɔgɔ miliyɔn 143).
• Mɔgɔ miliyɔn 500 ni kɔ de bɛ ɲɛnmaya ni kafoɲɔngɔbana ye min sɔrɔla joli misɛnni bana kisɛ (sɛnpilɛkisi) fɛ (HSV).
• Ka kɛɲɛ ni diɲɛ kelenyatɔn ba ka kunafɔni ye, muso miliyɔn 290 ni kɔ de bɛ papilomawirisi (VPH) (wolobanaw) sɔrɔ o min ye kafoɲɔgɔnyabana minnu ye ka ca olu la dɔ ye. O kafoɲɔgɔnyabana in bɛna ni kurkun dɔw muso ka musoya kɔnɔna wolow kan walima banakɔta yɔrɔ la.
• Farafinan de ka kafoɲɔgɔnyabanaw ka ca kosɛbɛ ani kɛrɛkɛrɛnenya la sidabana kisɛ VIH. Farafinan tilebin ɲanfa muso kɔnɔmanw, danna bɛ minnu na, kɛmɛkɛmɛ sigi olu bɛ ka jateminɛ 4 ani 15 ni ɲɔgɔn cɛ.
• San 2018, muso 311000 boɲɔgɔn ko sara denso da bon sababu la, ani o sayaw kɛmɛkɛmɛ sigi la 85 % kɛra fantan jamanaw la. Denso da bon bɛ sɔrɔ kafoɲɔgɔnyabana sababu la min bɛ wele papilome bana kisɛ fɛ (VPH).
• Ka a daminɛ san 2017, sida bana tun ye a daminɛ ba basigi Burkina jamana la, kɛmɛ kɛmɛ sigi la 0,8 %.
• San 2016, musoya la ji jɛma bɔ tun ye 39,53 ba kelen (1000) cɛma, o bɛ jate ka kafoɲɔgɔnyabanaw la camanba ye ka kɛɲɛ ni san jatminɛ gafe kɔnɔna kunfoni ye.

Porozɛ ADOSANTE ka jate sɔrɔlenw a ka jamana (5) duuru ɲɛnatɔmɔlenw na

• Porozɛ ADOSANTE bɛ marayɔro duuru la burkina jamana la: Woroddugu –Kɔrɔn, (Sud-ouest), jiman yɔrɔw (les Cascades), Mara janw (les Hauts-Bassins), Cɛmancɛ – kɔrɔn (le Centre–Ouest) ani Mouhoun Bukile. Kafoɲɔgɔyabanaw ko bɛ yɛlɛma ka kɛɲɛ ni mara yɔrɔw ye. Ka kɛɲɛ ni jateminɛw ye banaw kun kan* mara yɔrɔw ta fan fɛ, olu b’a jira ko2016 san na ko mɔgɔ 1000 cɛma, mɔgɔ 20,5 Woroddugu –Kɔrɔn, (Sud-ouest) la tun ye bana lakodɔnnen ba segin sɔrɔ (cf ɲɛfɔli duguma). O hakɛ jateminɛlen tu ye mɔgɔ 15, 5 mɔgɔ 1000 cɛma jiman yɔrɔ marabolo la (kasikade), mɔgɔ 8,1 mɔgɔ 1000 cɛma Cɛmancɛ – kɔrɔn (le Centre–Ouest) na ani mɔgɔ 8 mɔgɔ 1000 cɛma Nouhoum ka Bukile la (La Boucle du Nouhoum). Jamana mumɛn bɛɛ ta fan fɛ bana ko jateminɛli tun ye mɔgɔ 13,6 mɔgɔ 1000 cɛma.

 

Kunafoni lakikaw kafoɲɔgɔnyabanaw kun kan

Ɲɛfɔliw

Kafoɲɔgɔnyabanaw (IST), n’u tu bɛ wele fɔlɔ bana sɔrɔtaw kafoɲogɔnya fɛ (MST), olu ye banaw ye minnu bɛ se ka yɛlɛma mɔgɔ fɛ kafoɲɔgɔnya cogoya caman fɛ (banakɔ ta da, musoya da ani dumuni kɛ da fɛ), kafoɲɔgɔn fila ni ɲɔgɔn cɛ (cɛ ni muso, wala muso ni muso wala cɛ ni cɛ). Kafoɲɔgɔnyabanaw dɔw fana bɛ se ka yɛlɛma joli ani sinji sira fɛ, olu la dana bɛ ye, cɛya wala musoya jolimisɛn-misɛnni bɛ ye, kilamudiya bɛ ye, damajalan bɛ ye sida banakisɛ bɛ ye (VIH) ani papilome (wolobana) bana kisɛ (VPH).

Ni banaw la caman bɛ yɛlɛman kafoɲɔgɔnyaw sira fɛ.

 

Kafoɲɔgɔnyabanakisɛlaselaw* ye jumɛnw ye?

Banakisɛlaselaw (bana kisɛw) minnu yɛlɛmana kafoɲɔgɔnya dɔ fɛ wala sinji dili sira fɛ olu bɛ kafoɲɔgɔnyabanaw di. O banakisɛlaselaw bɛ na ni banakisɛ, nɔrɔnabanaw ani farilafɛnw. An bɛ se ka banakisɛlasela bisaba jate bɔ, u filɛ ninnu ye:

• Banakisɛbondaw: Kilamudiya, damajalan, Garidinerela wazinali, dana ani kilamudiya Tarakomatise o min ye banakisɛbonda ye min bɛ na ni lɛnfogaranilomatoze venerihɛne walima LGV
• Banakisɛw: papiloma wirisi (HPV), jolimisɛn-misɛnni, biɲɛn dimi B, biɲɛn dimi C, sidabanakisɛ
• Sanpiyɔn : kandidoze
• Nɔrɔnabananw: tirikoomazi wazinali, manya, moripions ngaragaw (dogo yɔrɔ ngaragaw)

 

Kafoɲɔgɔnyabanabaw minnu sɔrɔli ka ca, olu ye jumɛnw ye?

Iko tumadɔw la dan bɛ banaw sɛgɛsɛgɛli la walima u tɛ sɔrɔ, walima iko banabatɔw jateminɛni ma kɛ ko basigilen ye, furakɛli lakika bɛ ɲɛsi banaju ma, o kɔrɔ ko a bɛ ɲɛsin farikolo yɔrɔ bananlenw ma, olu minnu bɛ se ka kɛ bana sababu ye ani a tamasiɲɛw. O tabolo t’a ɲinin ka kɔn ka bana sɛgɛsɛgɛli kɛ walima sɛgɛsɛgɛli dafataw, ani banabatɔw bɛ lajɛ kɛnɛyaso la kɛnɛya ko baarakelaw fɛ, o la mago tɛ a la ka taa kɛnɛya baarakɛla mɔgɔ joolen dɔ sɛgɛrɛ walima cɛ ni musoya bana kɛnɛya baara kɛla dɔ sɛgɛrɛ. O hakɛ in na kafoɲɔgɔnyabanaw faralen do ka kɛ tamasiɲɛ kulu segin ye ka kɛɲɛ banaw tamasiɲɛw ye:

• Ji jɛman bɔ cɛya da fɛ
• Musaya ji dɛsɛli
• Foroko fununi dimiman
• Musaya ji jɛman bɔ
• Musoya kɔnɔna dimi
• Barakɔrɔ dimi*
• Denɲɛnni ka fununi bana nɛnlama *
• Cɛ ni musoya banaw

Diɲɛ foroba kunda, diɲɛ kɛnɛya ko kelentɔnba ye kafoɲɔngɔnyabanaw minnu ye banaw la fanba ye jatebɔ:

1) Damajalan

Damajalan ye bana ye min bɛ sɔrɔ Neseriya gonoroeya fɛ banakisɛ fɛ. Dimi furukɛ tuluw bɛ kɛ ka o bana fura kɛ.

Kafoɲɔgɔnw ka kan ka fura kɛ ɲɔgɔn fɛ walisa k’u bali u kana na bana in sɔrɔ tun ɲɔgɔn fɛ.

2) Dana

Dana bɛ sɔrɔ banakisɛ fɛ min bɛ wele Tereponema palidume. A bɛ se ka sɔrɔ dana joli daw fɛ ani a bɛ se kana ni gɛlɛya wɛrɛw ye ni a ma fura kɛ a waati la.

3) Kilamudiya

Kilamudiya bana bɛ sɔrɔ Kilamudiya banakisɛ fɛ min bɛ kilamudiya tarakomatise. Kafoɲɔgɔnya bana do min ca funɛkɛninw cɛma, kamalenw fara npogotigiw kan.

A bɛ sɔrɔ cogo di?

• Kafoɲɔgɔnya lakanabali sen fɛ cɛ ni muso cɛ, kafoɲɔgɔnya kɛli musoya da fɛ walima kɔda fɛ.
• Cɛya ni musoya yɔrɔw munumɛnɛni walima u jɔsili sen fɛ.

Tamasiɲɛw

Tuma dɔw la Kilamudiya bana bɛ se mɔgɔ ma ka sɔrɔ a ma bɔ a kalama, sabu a tamasiɲɛ foyi tɛ ye. Tuma ni tuma, a bɛ mɔgɔ min na o tigi sugunɛ kɛtɔ bɛ to k’a jɛni, ji bɛ to ka bɔ musoyala la min tɛ deli ka kɛ kɔrɔlen, ni a tigila mɔgɔ bɛ kafoɲɔgɔnya kɛ o bɛ digi a la, kɔnɔdimi wala faringan bɛ kɛ a tigi la. Musow ta fan fɛ ni kilamudiya bana ma furukɛ pewu pewu wala ni a ma fura kɛ ka ɲɛ a bɛ se ka muso kɛ kona ye.

Ladili

Ka joli sɛgɛsɛgɛ yɔrɔni kelen. Npogotigiw ta fan fɛ, kɛnɛya baara kɛla min ka baara ɲɛsinlen do banaw ko ma foroba kun da, walima kɛnɛya ko baara kɛla min ka baara ɲɛsinlen cɛ ni musoya banaw furakɛli ma walima tin minɛ muso bɛ muso ka musoya do da yɔrɔ fitini ta ni baara kɛ minɛ dɔ min bɔlen bɛ kulo wɔgɔbɛ kɔɔri mugu melekelen kala la fɛ. O baara bɛ kɛ ka sɔrɔ dimi t’a la. Kamalenw ta fan fɛ, kɛnɛya ko baara kɛla joolen bɛ fini fɛgɛmani dɔ do cɛ sogoni da fɛ walisa ka sugunɛ kɛ sira fan dɔ ta sɛgɛsɛgɛli kama. A dɔw la kɛnɛya baara kɛla joolen bɛ se ka banakɔ da yɔrɔfitini ta walisa ka sɛgɛsɛgɛli kɛ.

Furakɛli

Furakisɛ minnu bɛ dimi ban olu kaɲi kosɛbɛ kilamidiya furakɛli la. A furakɛli waati tɛ dɔgɔkun kelen bɔ. I ko kilamudiya bɛ a yɛrɛ jira ka sɔrɔ ni tamasiɲɛ tɛ, o la mɔgɔw tɛ a fura kɛli ɲini o cogo la u b’a yɛlɛma ka sɔrɔ u tɛ a kalama. O la nafan bɛ fugulan nafama matarafa li (cɛ ta wala muso ta) kafoɲɔgɔnya waatiw la.

4) Jankɔrɔ

Jankɔrɔ banakisɛ wazinali ye banalasela ye. Bana in b’a yɛrɛ jira musow ta fan fɛ ni ji bɔli ye musoya la ani ŋɛɲɛw ani jɛniliw lakodɔnni.

5) Biɲɛndimi B

Biɲɛndimi B wirisi (VHB) bɛ se biɲɛ ma.

I bɛ se ka i yɛrɛ lakana cogo di?

Boloci fura dɔ bɛ ye biɲɛndimi B kɛlɛli kama.

Biɲɛndimi B bɛ a yɛrɛ jira ka sɔrɔ a ma tamasiɲɛ jira, mɔgɔ bɛ se ka a yɛlɛma ka sɔrɔ i tɛ a kalama. O bɛna ta, nafan bɛ fugulan nafaman (cɛ ta wala muso ta) matarafali la ani sɛgɛsɛgɛliw la.

Tamasiɲɛw

Sɛgɛn bɛ a tamasiɲɛw la, fasa dimiw ani kolotugudadimiw, farigan, kunkolodimiw, dusuɲuguw, kɔnɔbɔliw sugunɛ nɛrɛman. Kɛnɛya ko mɔgɔ joolen wala kɛnɛya baarakɛla min ka baara ɲɛsinlen do cɛ ni musoya banaw furakɛli ko ma o bɛ biɲɛndimi sɛgɛsɛgɛli kɛ joli ta sen fɛ.

Furakɛli

Mɔgɔ minnu ye bana in sɔrɔ, olu bɛ se ka kɛnɛya ka sɔrɔ u ma fura kɛ. Nka u bɛ se ka kɛ fana bana kisɛ in ta baaw ye u si bɛɛ la ani a farati ka bon kɔsɛbɛ olu ta fan fɛ ka biɲɛndimi banbali sankɔrɔta o min bɛna ni biɲɛndimi juguman ye. Biɲɛndimi B bana in ka juguya fo ka kɛ biɲɛndimi gɛlɛn ye ani min bɛ kɛ saya sababu ye o man ca hali dɔni, o bɛna ta bana ka kan ka kɔn ka fura kɛ.

6) Dogoyɔrɔla jolimisɛnniw

Dogoyɔrɔla jolimisɛniw wirisi fan ba ye a suguya 2 ye, (HSV-2), o ye banakisɛ ciden ye min bɛ bana lase ani a bɛ cɛni lase bangeli minɛnw la. Banakisɛ in yɛlɛman ka di kosɛbɛ ka sababuya kɛ ko kɛrɛnkɛrɛnnen ye : ni a do ko fɔloɔ kɛ farikolo la a bɛ sigi o farikolo o tigi ka ɲɛnamaya sitile bɛɛ la ani a ba to ɲinɛ ka kɛ a kɔ. Dogoyɔrɔ la joli misɛnniw bɛ cɛya ni musoya wolo barika ban, o de bɛ sida bana VIH sɔrɔli teliya.

Tamasiɲɛw

Cɛya ni musoya jolimisɛnw tɔɔrɔ waati la, kurukuru dimimanw bɛ bɔ cɛya ani musoya la, banakɔta yɔrɔ la, da la, ani tuma dɔw la ɲɛw la. U bɛna ni fariŋɛɲɛ ye ani tuma dɔw la farigan, kunkolodimiw, kɔnɔdimiw, ani sugunɛ kɛli dimiman.

Furakɛli

Nɔbɔli bɛ kɛ bana sɛgɛsɛgɛli kɛlen fɛ, joli ta dɔ bɛ kɛ ani ka kɔɔri mugu kɛ ka tali dɔ kɛ kurukuru kan. Ni tamasiɲɛ fɔlɔw kun bɔra i ka kɛnɛya ko baarakɛla joolen dɔ sɛgɛrɛ. O bɛ fura dɔw sɛbɛ i kun minnu bɛ dimi kɛlɛ ani minnu bɛ bana kɛnɛya min bɛ tɔɔrɔ juguya ani a kuntala dɔgɔya. Nka o furakɛli tɛ jolimɛsɛnni banakisɛ si tunu.

Ladili

Tɔɔrɔw waati la (kɛrɛnkɛrɛnneya la ni kurukuru bɔra cɛya ani musoya yɔrɔw kan, aw ka aw yɛrɛ minɛ kafoɲɔgɔnya bɛɛ ma fo ni kurukuru ninnu tununa sabu bana in bɛ yɛlɛma.

Aw magalen kɔ kurukuru ninnuw la, a ye aw tɛgɛw ko kosɛbɛ. O b’a to aw kana bana in yɛlɛma farikolo yɔrɔ wɛrɛ la.

7) VIH ani sida

VIH banakisɛ ye sidabana buguli baarakɛla ye, Ɲani i ka se sida yɛrɛkun ma, VIH bɛ a yɛrɛ yiriwa san caman kɔnɔ farikolo la ka sɔrɔ tamasiɲɛ yeta foyi ma a yɛrɛ jira. Ka sɔrɔ bana kisɛ sera mogɔ minnu ma olu bɛ se k’a yɛlɛma ani u barika bɛ to ka ban dɔni dɔni.

A tamasiɲɛw bɛ ye tuma dɔw la bana dolen kɔ, farigan bɛ o tamasiɲɛw la, yɔrɔ bilenman dɔw bɛ bɔ fari la walima ɲɛda kan, kunkolo dimiw bɛ kɛ ani kɔnɔ dimiw ani kɔnɔbɔliw. Siɲɛ caman tamasiɲɛw bɛ tɛmɛn ka sɔrɔ bɔ ma kɛ a kalama, sabu u bɔlen bɛ mura banaw fɛ walima ngɔnɔ dimi bana.

8) Papilomawirisi (wolobana)

Papilomawirisi (VPH) tamasiɲɛ dɔw ye kɔndilome ye (kurukuru fitini funulenw bɔli cɛya ani musoya yɔrɔw wolo kan walima banakɔta da la), kurukurku kɛnɛkan taw bɔli cɛya ani musoya yɔrɔw kan. VPH ye denso da bon caman juguyali sababu ye.

Tamasiɲɛw

Tuma dɔw la kurukuruninw bɛ falen ani u bɛ bana lase musoya minɛnw ma, wazin, denso da, cɛya kala, banakɔta da, ni ŋɛɲɛ jugumanw ye.

Ladili

Ni kurukuru bɛ ye, bana yɛlɛma ka tɛli, a ye aw yɛrɛ minɛ kafoɲɔgɔnya bɛɛ ma fo ni kurukuru ninnu tununa, sabu u bɛ se ka yɛlɛma munumɛnɛniw fɛ, hali ni kafɔɲɔgɔn dɔ ye fugulan nafama do kafoɲɔgɔnya sen fɛ.

Kuma faraɲɔgɔn kan na, kafoɲɔgɔnyabanaw ta fan fɛ, tamasiɲɛ ninnu man ka kan ka bila bolo kɔfɛ:

• Kurukuruw, kurukuru misɛniw cɛya ani musoya yɔrɔw la walima banakɔta la.
• Ŋɛɲɛw, farikolo samasamaliw, farikolobilenni walima jɛni jɛnili cɛya ani musoya yɔrɔw la.
• Ji jɛman bɔ musoya la min tɛ dɛli ka kɛ, walima a kasaman, walima nɛn bɔli musoya nukun na wala cɛya nukun na.
• Jɛni jɛnili lakodɔnnen sugunɛ kɛtɔ la.
• Joli bɔn min tɛ dɛli ka kɛ, hali lada kɔ.
• Barakɔrɔdimi (min ni lada la dimi tɛ kelen ye).
• Dimi ani jɛnijɛnili lakodɔnni kafoɲɔgɔnya sen fɛ.
• Farigan, sɛgɛn, sayi, ani dumuni yɛlɛmali gɛlɛyaw.
• Bilenya nalo ani ngɔnɔ kɔnɔna la.

 

Kafoɲɔgɔnyabanaw yɛlɛmali cogow

Hali ni kafoɲɔgɔnyabanaw bɛ sɔrɔ kafoɲɔgɔnya kɛlen kɔ musoya do da fɛ, dumuni kɛ da fɛ, walima banakɔta da fɛ ni kafoɲɔgɔnw ye bana bɛ minnu na, bana kisɛ bɛ se ka yɛrɛkɛ hali ka sɔrɔ cɛya ma do musoya la. Kafoɲɔgɔnyabana wɛrɛw bɛ se ka yɛlɛma sira wɛrɛw fɛ i na fɔ:

• Da susuli walima farikolo seli ɲɔgɔnma dɔni dɔrɔn, min bɛ tali kɛ musoya marayɔrɔ banaw la misali ngaraga, manya ani molisikɔmu kɔntaziyozume*.
• Ka bɔ ba la ka se den ma ɲani bangeli cɛ walima jigili waati la, dana, cɛya ani musoya la jolimisɛnw, kilamudiya, damajalan, sida banakisɛ (VIH) ani papilome (VPH)
• Siji dili VIH kɔsɔn
• Kɛnɛya baara kɛ minɛnw sida banakisɛ sera minnu ma

Nafan bɛ a la ka faamu ka jira ko kafoɲɔgɔnya banabatɔ min bɛ ta kɛnɛya ko baara kɛla dɔ sɛgɛrɛ kafoɲɔgɔnya bana dɔ kola, ko a ma kɛ wajibiye ko o tigi de ye bana sababu ye walima ko ale de ye a lase a furuɲɔgɔn ma walima a kafoɲɔgɔn. Ni o faamuna kosɛbɛ ani k’o ɲɛfɔ kɛnɛya baara kɛla ye, o bɛ se ka mɔgɔw jija ka taa u yɛrɛw sɛgɛsɛgɛ. Kɛnɛya baara kɛlaw bɛ se ka bana in sɔrɔli sira ɲini u kɛlen kɔ ka sɛgɛsɛgɛli kɛ ani ka jateminɛ kɛ ka dɔn mɔgɔ min kɛra sababu ye ka bana kɩsɛ jɛsɛn.

Sababu faratilmanw funɛkɛniw ta fan fɛ

Sabu kafoɲɔgɔnya bana hakɛ kɔrɔtalen do kosɛbɛ kamalenw ni npogotiw ta fan fɛ, nafan bɛ a la ka sababu faratilman kɛrɛnkɛrɛnlenw jateminɛ o si hakɛ in ta fan fɛ. Sababu kulu nafaman naani filɛ ninnu ye:

Hakilinanko sababuw:

• Faganbatigiya hakilinan min bɛ kamalenw fɛ (u bɛ miiri ko kafoɲɔgɔnyabanaw bɛ se tɔw de ma).
• Ko kuraw sifilɛli nege ani ka latikɛ ka faratiw ta u kɛtɔ ka kafoɲogɔnw falen falen wali ka ɲɛnamaya ni jɛɲɔgɔn dɔ ye min fana ka jɛɲɔgɔnw ka ca.
• Kafoɲɔgɔnyabana bɛ nɔbila caman kɛ hakilinan ta fan fɛ funɛkɛni caman fɛ. Misali la: kafoɲɔgɔnyabana ye minnu sɔrɔ olu bɛ se ka u yɛrɛw jalaki ani u bɛ se ka maloya.
• Cɛ dɔw bɛ u furumuso furasa walima ka fara ka bɔ u la ni u kɛra kona ye ka sababu kɛ kafoɲɔgɔnyabana dɔ ye.
• Kamalenw bɛ siran kɛnɛya baarakɛlaw ka kɔrɔfɔliw walew ɲɛ olu minnu bɛ ta ka se u ma.

Jogo sababuw:

• Funɛkɛni caman ka kɛnɛ kafoɲɔgɔnya ko ta fan fɛ. Jamana dɔw la kafoɲɔgɔnya bɛ daminɛ kabini funɛkɛniya daminɛ la, furu hokumu kɔnɔ wala ka sɔrɔ furu tɛ. Ka i ka kafoɲɔgɔnya fɔlɔ kɛ ka sɔrɔ i si ma kɔrɔbaya o ye kafoɲɔgɔnya sɔrɔli sababuba dɔ ye.
• Funɛkɛniw fagan tɛ se ka lakanali bɛnnɛn wajibiya. Tuma dɔw la tɔɔrɔ jugu ani farinɲa kow bɛ tugu kafoɲɔgɔnya wale la, o min bɛ fara kafoɲɔgɔnya daminɛ joona ani kafoɲɔgɔnw caya li kan, o ye kafoɲɔgɔnyabana sababu fila ye.
• Kamalenw ba ɲini ka jɛɲɔgɔn caman ani kafoɲɔgɔnaya caman kɛ waati kukuruni kɔnɔ. Kafoɲɔgɔnya banaw jɛsɛnni ka tɛli o cogo la.
• A bɛ se ka kɛ ko kamalenw tɛ kafoɲɔgɔnyabanaw tamasiɲɛw dɔn ani ka o ko dɔnbaba, joolen sɛgɛrɛ o ka suma kosɛbɛ u ta fan fɛ.

Farikolo ko sababuw:

• Funɛkɛniw ka bangeli kɛ minɛnw ani u farikolo kɛlɛkɛ cɛw ka kɔkɔbaliya bɛ u farikolo fanga dɔgɔya ka tɛmɛ mɔgɔ kɔrɔbaw kan ka ɲɛsin kafoɲɔgɔnyabana cidenw dɔw ma. Misali la: kankala fiɲɛ* o min ye ka ca npogotigiw fɛ o bɛ u fanga dɔgɔya k’u bila banakiɛw ɲɛ kɔrɔ ina fɔ kilamudiya, damajalan, jankɔrɔ, dogoyɔro jolimisɛnni ani papilome wirisi (VPH).

Sababu sigidalamanw:

• Fantaɲa, so kelen kɔnɔ sigi tanɲa, politiki ko kɛlɛ ani sigiyɔrɔ yɛlɛma wajibilaman, olu ye kamalenw ka don o don ko ye taw ye jamanaw la jamana minnu bɛ yiriwali sira kan. Binkani wale kafoɲɔgɔnya sira fɛ walima bagabagali wale kafoɲɔgɔnya ko ta fan fɛ, olu fana bɛ se ka ye o hokumu ninnu kɔnɔ.
• Minnu bɛ baara kɛ buguli ko kɛnɛya hokumu kɔnɔ, olu bɛ se ka u kati gɛlɛya ka kamalenw kunbɛn. Kɛnɛyaso dɔw tɛ funɛkɛniw ka hakɛ bonya gundo ko siratigɛ la ani tuma dɔw la kɛnɛya baara kɛlaw bɛ ladibaya jɔ yɔrɔ ta.
• Kamalenw bɛ se k’a ye ko fugulan nafaman sɔrɔli walima a matarafali ka gɛlɛ walima a bɛ mɔgɔ degun.

Kunbɛnni fɛɛrɛw

• Yɛrɛ minɛli kafoɲɔgɔnya ma (kɔda ta, musoya da fɛ ta, walima dumuni kɛ da fɛ ta) o ye cogoya jɛlen ye walisa ka kisi kafoɲɔgɔnyabanaw ma, nka tuma dɔw a tɛ se ka waleya.
• Lakanali ɲuman kafoɲɔgɔnya waatiw la, kɛrɛnkɛrɛnnneya la fugulan nafama doli cɛ ta walima muso ta.
• Bolo cili bana kisɛ dɔw kɛlɛlikama i nafɔ: biɲɛndimi bana ani papilomawirisi (VPH).
• Kafoɲɔgɔnw fila bɛɛ fura kɛli kɛ waati kelen na ni kafo ɲɔgɔn dɔ ye bana sɔrɔ.
• Kafoɲɔgɔnya wale juguw kɔnni, i na fɔ jɛɲɔgɔnw falenli tuma bɛɛ walima kafoɲɔgɔnya kɛli ni sunkurunbaw ye.
• Bolokoli bɛ se ka sida bana kisɛ yɛlɛmali dɔgɔya ka bɔ muso la ka se cɛ ma.
• Kafoɲɔgɔnyabanaw sɛgɛsɛgɛli ani u furakɛli joona bɛ se ka bana jɛsɛnni bali ka se mɔgɔ wɛrɛw ma.

Jogow wilibaliw kamalenw ka kan ka jija minnu na olu ye:

• Ka i yɛrɛ minɛ kafoɲɔgɔnyaw ma.
• I kana kɔn ka kafoɲɔgɔnya daminɛ.
• K’i dege fugulan nafaman matarafali la kuɲuma waati bɛɛ.
• Ka lakanali*tabolo fila waleya walisa ka kɔnɔbara laɲinibali sɔrɔli ani kafoɲɔgɔnyabanaw sorɔli bali.
• Ka dan sigi kafoɲɔgɔnw hakɛ la.
• Ka kafoɲɔgɔnya faratilamanbaw kɔn (kafoɲɔgɔnya lakanabaliw) ni jɛɲɔgɔnw ye.
• I ka se ka kafoɲɔgɔnyabanaw taamasiɲɛw dɔn ani ka se ka dɛmɛn ɲɩni joona.
• Ka i yɛrɛ lajɛ ani kafoɲɔgɔnyabana o kafoɲɔgɔnyabana bɛ se ka na ni gɛlɛya ye k’o fura kɛ.

Kɔlɔlɔw kɛnɛya ta fan fɛ

a) Kɔlɔlɔw farikolo lafiya kan bakuruba kun da :

Kafoɲɔgɔnya ko ta fan fɛ, ni kafoɲɔgɔnyabana dɔ ye a yɛrɛ jira dɔrɔmu o kɔlɔlɔ teliman dɔ ye danaya tununi ye. Ani ka fara o kan kafoɲɔgɔnya bana sera mɔgɔ min ma o ka kan ka jɔ ni a musaka ko ye ani a bɛ se ka kɛ kɛrɛfɛ dɛn ye sigi da la.

b) Kɔlɔlɔw farikolo kan:

• Cɛ ta fan fɛ: dimi kɔtigɛbali bɛ se ka kɛ, nka o bɛ se ka kɛ ka sɔrɔ nɔbilaw m’a kɛ farikolo la. Sunukɛ bɛ se ka gɛlɛya ka sababu kɛ sugunɛji tɛmɛsira dɔgɔyali ye, walima lawabara (pɔrɔsitati) dimi kɔtigɛ bali.
• Muso ta fan fɛ: Kɔlɔlɔbaw ye den sɔrɔbaliya ye walima kɔnɔbara tali denso kɔ kan. Ni bɔ ma kɛ u kalama ani k’u fura kɛ joona, denso tɔrɔnpu fila la kelen dɔ fununin bɛ se ka na ni tɔrɔnpu dɔgɔyali ye walima ka na ni faraɲɔgɔn dɔw ye min bɛ fan ka tama bali. Waati jan kɔnɔ a farati dɔ wɛrɛ ye denso da bon ye o min bɛ sɔrɔ kurukuru bana kisɛ minnu bɛ kɛ musoya kɔnɔnawolow kan walima banakɔta da kan.
• Ka ban ka kafoɲɔgɔnyabanaw bila u ka balo farikolo la nafan bɛ o la. Ni u mɛna senna, u bɛ se ka na ni gɛlɛyaw ye: Dana bɛ baga fasaw ma misali la. Kilamudiya banakisɛ bɛ se ka na ni den sɔrɔbaliya gɛlɛyaw ye. Kafoɲɔgɔnyabanaw bɛ kɔnɔnawolo barika ban ani ka sida bana kisɛ VIH sɔrɔli farati bonya. Ka fara o kan jamajalan bɛ se ka kurunkundimi kun bɔ (tugudaw) banaw.
• Sida bana kisɛ doli tuma la, banabatɔ fagan bɛ dɔgɔya ka ɲɛsin bana kisɛw tɔw ma, kɛrɛnkɛrɛnnenya la fugofugow, fasaw ani dumuni tɛmɛn siraw. O tuma kuma bɛ kɛ banakisɛw sababulamanw la.

c) Faratiw tɔw ta fan fɛ:

• Kɔnɔmaya wati la, bana bɛ se ka se kɔnɔ ma barajuru sen fɛ. O ko bɛ se ka na sida bana kisɛ fɛ ani biɲɛndimi bana kisɛ B fɛ. Jigini tuma o ye jolimisɛnw ye, damjalan, sida bana kisɛ (VIH) ani jolimisɛnni (sitomegalowirisi) *.
• Siji dili waati la, sida bana kisɛ VIH bɛ se ka se den ma ni kɛnɛya fɛɛrɛw tɛ ye.
• Joli banakisɛma dili joli di sen fɛ ani pikiri biɲɛn falen falenli mɔgɔw ni ɲɔgɔn cɛ, o ye kafoɲɔgɔnya banaw dɔw dili cogoya baw ye.

d) Kɔlɔlɔw sigida ta fan fɛ:

• A nɔ sigida la o bɛ se ka kɛ nɔ juguman ba ye. Misali: diɲɛ kɔnɔ mɔgɔ miliyɔn 33 de bɛ sa k’a sababu kɛ sida bana kelen ye, ani o mɔgɔ sataw hakɛ la kɛmɛkɛmɛ sigi la 90 bɛ bɔ fanta jamanw la. O jamana tɛ furakɛli lakikaw sɔrɔ ka sababu kɛ o furakɛli musaka ba ko ye.
• Kafoɲɔgɔnyabanaw bɛ musaka ba bɔli de lase sigidaw ma, sɔrɔ siratigɛ la, o musaka minnu bɛ se ka taa ka kɛ bana kunbɛnni fɛrɛw fan dɔ fɛ.
• Kafoɲɔgɔyabanaw dɔw lakodɔnbaliya bɛna ni bisikiw ye ani o b’a to mɔgɔw ka u mabɔ kafoɲɔgɔnyabanabatɔw la.

Kuma kuncɛ

Kafoɲɔgɔnyabana bɛ se ka se bɛɛ ma, i ka kuntilenna mana kɛ min o min ye kafoɲɔgɔnya ta fan fɛ, i jɔ yɔrɔ mana kɛ min o min ye sigi da la walima i bɔ kolo mana kɛ min o min ye. Mɔgɔ minnu bɛ kafoɲɔgɔnya waleya, a bɛ ɲini olu fɛ u ka fugulan nafaman cɛ ta walima muso ta matarafa. Mɔgɔw ka kan ta ka ta kɛnɛyaso la min ka suru u la ni u ye kafoɲɔgɔnyabana tamasiɲɛ dɔw ye ani kɛnɛyako baarakɛla mana ɲɛfɔli min kɛ i ka tugu olu la.

Ɲɛfɔliw:

Bubɔn ɛnginali: kurukuruw jilamanw yɛrɛkɛlen barakɔrɔla la minnu bɛ dimi. Waati dɔw la u faralen do dilannabanaw la.

Ɲɛwolo funun nɛlaman: funun cogoya (fara fɛgɛmani min bɛ ɲɛwolo kɔnɔna datugu ani ɲɛkisɛ marayɔrɔ min bɛ wele ɲɛdimi) min bɛ sɔrɔ farikolo yɔrɔw fɛ minnu bɛ nɛn labɛn, ina fɔ damajalan.

Sitomegalowirisi: Banakisɛ jɛsɛnlen do min tɛ tamasiɲɛ foyi jira mɔgɔ kɛnɛbatɔw ta fan fɛ, a ka jugu denɲɛniw, den minnu si ma kɔrɔbaya, ani mɔgɔw ta fan fɛ minnu farikolo kɛlɛkɛ cɛw barika ka dɔgɔ.

Lakana ko fila: Lakana ko fila tabolo bɛ lakana kɛ kafoɲɔgɔnyabanaw ani kɔnɔbara laɲinibaliw ma. O bɛ se ka kɛ ni cɛ fugulan nafaman walima muso fugulan nafamn matarafali dɔrɔn ye ani bange kɔlɔsili fɛɛrɛ min tɛ nɔɔni farikolo la, walima i kɛtɔ ka bange kɔlosi fɛɛrɛ ɲuman dɔ matarafa n’i bɛ musokelentigiya hokumu kɔnɔ waati jan kama.

Fiɲɛ denso da la: Fiɲɛ do musoya siraw fɛ minnu furakɛli ma kɛ wajibi ye, nka u bɛ na ni joli bɔn ye musoya kɔnɔ ani dimi kafoɲɔgɔnya sen fɛ, ji jɛman bɔ musoya la walima musoya kɔnɔna banali o min bɛ se ka na denso da bon juguyali ye.

Kanjabana: Wolo saba minnu bɛ dalen do kunkolo sogobu nɛrɛjilaman kan ani kɔkolo tɛmɛsira ani u bɛ kun kolo zɛmɛ datugu.

Molusikumu kɔntaziozumu: Bana do min bɛ sɔrɔ molusikumu kɔntaziyozumu wirisi fɛ. A bɛ wolo la bana dɔ bange dimi tɛ min na ni a bɛ dɔ ni kurukurkuniw ye minnu bɛ se ka bɔ wolo yɔrɔ bɛɛ la.

Denɲɛni: Den kurani

Bana lakodɔni tamasiɲɛw kunafoni sɛbɛn: Kunafoni sɛbɛn labɛnni tamasiɲɛw kun kan minnu bɛ tali kɛ kafoɲɔgɔnyabanaw la, nka u bɛ kɔn lajɛli ye ani u bɛ se ka bana dɔ ko jira ka wasa walisa k’a furukɛli ko sinsin foroba kɛnɛya ko ta fan fɛ.

Lawajiforoko: kurukuruni bɔli lawajibara la.

Banakisɛlasela: Farikolo yɔrɔ dɔ do min bɛ bana walima banakisɛ lase ka bɔ bɛgan dɔ la ka se bɛgan wɛrɛ ma, walima ka bɔ jiri dɔ la ka se jiri wɛrɛ ma.

Vezetasiyɔn: kɛnnɛya kumansen do min mɔli (kɔgɔli) fiɲɛlaman ko fɔ.