Ɲɛfɔli sɛbɛn : Mali togodala musow ka hakɛw

Script

Ɲɛbila Kuma:

Mali la, togodala muso bɛ jate muso ye min bɛ baara kɛ sɛnɛ, mɔni ani bagan mara hokumu kɔnɔ.

Ka kɛɲɛ ni jateminɛw ye min kɛra san 2019 sigidaw ka kɛtaw kun kan ani cɛw ni muso ka damakeɲɛni ko la, Mali bɛ jamanaw cɛma, jamana minnu kɔnɔ ni danfarali sifaya wala cogo kun kan o sankɔrɔtalen kɔsɛbɛ halibi, welecogo la mɔgɔw ni duw ka hakɛ ta fan fɛ (Mali sariya tabolo min bɛ duw ka hakɛw datugu) nin tabolow bɛ o kɔnɔ min bɛ danfarli ta ka ɲɛsin musow ani ladala walew ma. [Sɛbɛnnin kɛ so ka kumaw: jateminɛw sigidaw ka kɛtaw kun kan ani cɛw ni muso ka damakeɲɛni ko la bɛ sumani kɛ ka ɲɛsin musow ni musomaninw ka danfarli ko ma ka kɛɲɛ ni sariya sigilenw ani minnu fana ma lakodon, hakilinanw ani walew.] Hali ka sɔrɔ Mali sariya sunba bɛɛ musow lakana danfarali ma min sigilen do sifaya wala cogoya kun kan ani ko jamana sɔnna diɲɛ bɛɛ ka bɛnkan ma min tɔgɔ ko bɛnkan min bɛ dan siri danfarali suguya bɛɛ la ka ɲɛsin musow ma, kɛrɛnkɛrɛnnenya la togodala musow gɛlɛla baw bɛɛ olu minnu kan Mali la. Baara kɛ minnɛn, dɔnko ani wari caman tɛ u bolo ani ladala ko caman bɛ u bali ka u a hakɛw sɔrɔ.

Kunafoni nafaman dɔw ni kumakun kan:

• Mali la, kɛmɛ kɛmɛ sigi la musow ye 49% jamana kɔnɔ mɔgɔw la o min jate bɛ bɛn miliyɔn 14,1 ma, ani o musow la kɛmɛ kɛmɛ sigi la 70 % bɛɛ togodala yɔrɔw la.
• Musow sendolen do kosɛbɛ balo sɛnɛtaw sɛnɛni la, nka sɔrɔ minnu bɛ kɛ o baaraw kɛlɛ kɔ, jɔyɔrɔ ba tɛ musow bolo o sɔrɔw kɔlɔsili ko ta fan fɛ.
• Mali la dugukolo minnu bɛ musow bolo, wala dugukolo min bɛ musow ka mara kɔnɔ o tɛ tɛmɛ 3,7 kan kɛmɛ kɛmɛ sigi la.
• Muso sɛnɛkɛlaw kulu saba la, kulu fila tɛ baara kɛ ni angɛrɛ nɔgɔ ye k’a sababu kɛ cogoya tanyan ye ka se angɛrɛ ma walima cogoya tanyan ka angɛrɛ nɔgɔ san.
• Musomanin minnu sisan bɛ san 10 na ka taa se 18 ma kɛmɛ kɛmɛ sigi 44% furulen do.
• Kɛmɛ kɛmɛ sigi la muso 83 ye nɛgɛkɔrɔsigi suguya dɔ sɔrɔ.
• Kɛmɛ kɛmɛ sigi la muso 35 ye fariya walew sɔrɔ furuso la u ka ɲɛnamaya waati dɔ la.

Kunafoni lakikaw

Sɔrɔfɛnw lasɔrɔli ani u kɔlɔsili

Sɛnɛ ta fan fɛ, musow ka baara kɛtaw sinsinnen do balosɛnɛfɛnw kan inafɔ malo, fini, tiga, ani sɔ. Musow bɛ nakɔ sɛnɛ kɛ kelen kelen kun da ani kulu kun da. Muso sɛnɛkɛlaw bɛ gɛlɛya caman kunbɛn ina fɔ:

• Dugukolo labɛnnen sɔrɔli gɛlɛya (jamana mara yɔrɔw la, dugukolow labɛnnen do ni ji doli fɛɛrɛ ye) ani nɔgɔ b’u la.
• Nɔgɔ ani sɛnɛkɛ minɛnw sɔrɔli gɛlɛya.
• Kalan dɛsɛ sɛnɛkɛ fɛɛrɛw ta fan fɛ.
• U ka sɛnɛfɛnw sɔrɔlenw feereli gɛlɛya (suguw lasɔrɔli gɛlɛya walisa ka sɛnɛfɛnw feere).

Mali la musow sɛbɛ dolen do baara suguya caman na minnu bɛ tali kɛ sɛnɛ kun kan, bagan mara, ani jikan sɛnɛ hali ka sɔrɔ gɛlɛya caman bɛ ye. Olu bɛɛ tali kɛ :

Dan sigili musaka sɔrɔli la

Sɛnɛ ye cakɛda faratilaman ye ka sababu kɛ a fagan dɔgɔyali ye ka ɲɛsin kɔkana kogɛlɛnw ma (misali la: balofɛnw sɔngɔ yɛlɛmani walima waati cogoya suda bali), ani bankiw bɛ u yɛrɛ kɔlɔsi o farati la. Musow ka dɛmɛn sɔrɔli wari ko siratigɛ la o ka gɛlɛ ka tɛmɛ cɛw takan. Hali ka sɔrɔ baarada minnu ɲɛsin le do dɛmɛli ma wari ko siratigɛla ani yiriwali baaraw ka mɔgɔ ɲinintaw fan ba ye muso jɛkuluw ye, dansiki le do u ka seko la walisa ka o muso jɛkuluw ka laɲiniw sabati ka sababuya kɛ fɛn caman ye, i na fɔ:

• Wari juru ta ta sɔrɔli wari cakɛdaw fɛ (nafan sɔrɔli kɛmɛ kɛmɛ sigi la, lakanw, juru sarali waati, etc.)
• Faratiw yeli wari cakɛda sow ɲɛmɔgɔw fɛ.
• Yɛrɛkun wari dɛsɛ min bɛ se ka jate i yɛrɛ ka musaka bɔta ye.
• Seko ani ladaw ka hakilinanw: muso ni dugukolo man kan, sabu muso yɛrɛ bɛ jate iko mɔgɔ wɛrɛ bolofɛn. Ani ka fara o kan muso bɛ se ka furu yɔrɔ yɛlɛma, o la ni dan sigi la furu la, dugukolo tigi bɛ falen.

Balinan ko minnu tali kɛ dugukolo sɔrɔli kola ani lakana kola walisa k’u sɔrɔ

Musow bɛ baara kɛ dugukolo minnu na, o dugukolow caman ye dugukolo sigannenw ye. O kɔrɔ ko musow tɛ se ka latigɛ kɛ o dugukolow labaarali ko la. Hali ka sɔrɔ hakɛ bɛ musow bolo ka kɛ dugukolo tigiw ye ka sababuya kɛ sariya min talen do sɛnɛ ko ta tan fɛ Mali la, ladala sariyaw tɛ o yamaruya sabu musow welele do ka nka sigi ani u cɛw ni u denw bɛ u doni ta.

Balinan ko minnu sirilen do kunafoni ani kalan dɛsɛ la sɛnɛ kɛ fɛɛrɛ kuraw mɛntaw kun kan

Ka kɛɲɛ ni sigidaw ka seko n’u ka tabolow ka jateminɛnw ye, olu minnu bɛ baara kuntigiya jɔ yɔrɔ di cɛw ma, balinan kow bɛ musow kan ka kɛɲɛn ni kunafoni sɔrɔli, si kurayalenw sɔrɔli, angɛrɛ nɔgɔ ani baara kɛ minɛnw sɔrɔli ye. Hali ka sɔrɔ musow bɛ ye sɛnɛ suguyabaw jɔnkudamaw bɛɛ la, sɛnɛ tabolo kura minnu ɲɛsin le do togodala yɔrɔ ma u tɛ tɔnɔ sɔrɔ olu la. Min bɛ tali kɛ waati yɛlɛma kɔlɔlɔw kan ani ka sɛnɛ kɛcogo boloda ka bɛ ni sɛnɛ kɛli fɛɛrɛ kuraw ye, musow tɛ kalan bɛrɛ sɔrɔ sɛnɛ kɛli fɛɛrɛ mɛntaw kun kan misali la kaba sira dali ani a labɛni, forow koolili ni jiriw ye walisa fiɲɛ minnu bɔ ka se forow ma ka olu fagan dɔgɔya, dugukolo nɔ kɛlɛ baaraw, digɛdigɛni ani kalo tilancɛ fɛɛrɛw walisa musow ka se ka sɛnɛ hakilidumaman waleya ka kɛɲɛ ni waati cogo ye.

Min bɛ tali kɛ kalan kun kan baara siratigɛ la, musow bilalen do kɛrɛfɛ o ta fan fɛ k’a sababu kɛ dɛmɛ ani ladili minnu bɛ di jamana fɛ, olu ɲɛsin le do cɛw ma ka tɛmɛ musow kan. A ka gɛlɛ musow ka u sen do o kalanw na k’a sababu kɛ u ka tobili baaraw ye.

Danfara kow nka kɔnɔ

Ka kɛɲɛ ni sariya ye min bɛ tali kɛ mɔkɔw ani du ka hakɛ la mali la, ni muso furu la ka ban a ka kan k’i majigi ani ka cɛ bonya fɛn bɛɛ la. Furu cɛ dɔw bɛ tɛmɛ o de fɛ ka bikanni walew kɛ u musow la, misali la u kɛtɔ ka u musow bolofɛnw minɛ u la.

Latigɛliw

Musow sendoli latigɛliw la nka kɔnɔ, latigɛli minnu bɛ tali kɛ bolofɛnw feereli wala u marali walima dugukolo kow misali la, o ye gɛlɛya ye halisa.

Ka kɛɲɛ ni dugu dɔw ka ladaw ye, cɛsamusow bɛ se ka furu u cɛ banbatɔ dɔgɔni ma wati dɔw hali ka sɔrɔ u diɲaɲɛ ko tɛ.

Baara tilali musow ni cɛw cɛ

Baara bɛ tila cɛw ni musow cɛ ka kɛɲɛ ni sigida sariya ani ladaw ye olu minnu b’a to cɛw jatelen do ina fɔ kulu min bɛ kuntigiya la nka kɔnɔ. O cogo la baaraw fan ba bɛ di musow ma nka kɔnɔ, u bɛ lɛrɛ caman kɛ ka taa dɔgɔ ɲini, ka ji taa, ka dumuni tobi ani ka taa sɛnɛ kɛ duforoba foro la.

Fariɲa wale ka ɲɛsin musow ma

Hali ka sɔrɔ Mali ye a tɛgɛ nɔbila diɲɛ foroba tɔn ka bɛnkan sɛbɛn na min ba ɲini ka fariɲa walew kɔn minnu bɛ ta ka ɲɛsin musow ma, kɛmɛ kɛmɛ sigi la fariɲa walew sankɔrɔtalen do halisa mali la k’a sababu kɛ tabolow tanɲa ye minnu b’u lakana. Furuso kɔnɔ farinɲa walew de ka ca kosɛbɛ, nka kunafoni tɛ di ka caya o ko la k’a sababu kɛ hakilinanw ye minnu bɛ o kow da fɛ ani sɔn kɛlen do o farinɲa walew ma sigida fɛ.

Musow ka nɛkɛkɔrɔsigi

Musow ka nɛkɛkɔrɔsigi bɛ taa ɲɛ ka kɛ wale kɛ ta ye Mali la, sariya foyi tɛ ye min bɛ a kɔn. Hali ka sɔrɔ gofɛrɛnɛma bɛ a se ko kɛ walisa ka u ɲɛtigɛ, ni kɛwale jugu bɛ taa ɲɛ ka waleya sababu caman kosɔn (misali la i na fɔ ladala tɛmɛ sira) yɛrɛ kun da, (sabu a yamaruyalen tɛ kɛnɛya sow la) ani kɔlɔlɔ caman b’a la.

Denmisɛnnin furu

Sisan latitigɛlen furu kama musow ta fan fɛ o ye san 16, cɛw ta ye san 18 ye, nka o sariya ma bato tiɲɛ na ka sababu kɛ lada hakɛw ye minnu bɛ denmisɛnin furu kɛ waleya ta ye tuma bɛɛ jango togodala yɔrɔw la. O cogo la denmisɛnnin furu ye jɔrɔnan ko ba ye Mali la.

Jama na kuma cogoyaw

Hali ka sɔrɔ yamaruya bɛ Mali musow bolo ka u sendo politiki la, u minnu bɛ latikɛlikɛ yɔrɔw la wala politiki ko binakun na olu man ca hali dɔni, Seko ani dinɛ ko hakilinanw ani muso kalannenw hakɛ dɔgɔmani ye balinan kow ye musow ka ka sendoliba la foroba kɛnɛw la.

Balinan ko minnu sirilen do waati yɛlɛman kow la

Kabini san caman Mali ɲesin le do waati ko gɛlɛyaw ma o min bɛ taali kɛ sɛnɛ de fɔlɔ la, ka ja fara o kan, ji walakantali, jiritigɛ, fiɲɛ baw ani futeni yɛlɛmani cogoya baw, ji woyoli ani dugukolow cɛni; Waati yɛlɛma bɛ nɔbilaba kɛ sɛnɛkɛyɔrɔw la, dugukolow cɛni ani fɛn minnu bɛ sɔrɔ dugukolo la, olu bɛ dɔ fara fantaɲa kan ani nafolo minnu bɛ dola dugukola ka olu bɛ kɛ fu ye. Danfarali min sigile do sifaya wala cogoya kun kan mali musow bɛ o min ɲɛnamaya, o bɛ dan sigi musow ka seko min b’a to u ka se a u yɛrɛ bɛn ni o yɛlɛmaliw ye, welecogo la sigida ni seko balinan kow minnu bɛ dansigi u ka seko la sɔrɔ siratigɛ la ani u ka latikɛliw la. Ani o cogo la waati yɛlɛma kɔlɔlɔw ka bon musow kan kosɛbɛ k’a sababuya kɛ u ka cogoya ye cogoya min basigile tɛ ani u duloli dugukolow la u ka balo bɔ yɔrɔ ani u ka sɔrɔ bɔ yɔrɔ. Tuma dɔw la musow de ye mɔgɔw ye minnu ka kan ka taa ji ta, ka dɔgɔ ani dumuni ɲini, waati yɛlɛma bɛ nɔbilaba kɛ o sɔrɔfɛn minnu na kɔsɛbɛ.

Labɛn jɛkuluw minnu bɛ togodala musow dɛmɛ Mali

ASPROFER: Togodala musow ka baaraɲɔngɔnya faraɲɔnkɔnkan tɔn

FENAFER: Jamana togodala musow ka jɛkulu ba

APCAM: Mali sɛnɛ ko ɲɛmɔgɔya bulon ba